ปัญญาประดิษฐ์กับประสิทธิผลองค์การในการบริหารสถาบันอุดมศึกษา: การทบทวนวรรณกรรม อย่างเป็นระบบ
Article Sidebar
Main Article Content
บทคัดย่อ
ในยุคดิจิทัลดิสรัปชัน ปัญญาประดิษฐ์ (Artificial Intelligence: AI) ได้กลายเป็นปัจจัยเชิงยุทธศาสตร์ที่มีบทบาทสำคัญต่อการยกระดับประสิทธิผลองค์การของสถาบันอุดมศึกษา อย่างไรก็ตาม งานวิจัยที่มีอยู่ส่วนใหญ่มุ่งเน้นการประยุกต์ใช้ AI ในระดับการเรียนการสอน ส่งผลให้ยังขาดการสังเคราะห์องค์ความรู้ในระดับองค์การอย่างเป็นระบบ การวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อสังเคราะห์บทบาทของ AI ต่อประสิทธิผลองค์การในบริบทการบริหารอุดมศึกษา จำแนกองค์ประกอบการประยุกต์ใช้ AI และพัฒนากรอบแนวคิดเชิงบูรณาการที่อธิบายความสัมพันธ์ดังกล่าว การวิจัยใช้วิธีการทบทวนวรรณกรรมอย่างเป็นระบบ (Systematic Literature Review: SLR) ตามแนวทาง PRISMA โดยคัดเลือกบทความจากฐานข้อมูล ERIC, ScienceDirect และ ThaiJO จำนวน 22 เรื่อง และวิเคราะห์เชิงเนื้อหาเพื่อสังเคราะห์เชิงแนวคิด ผลการวิจัยพบว่า AI มีบทบาทในการปรับปรุงกระบวนการองค์การ โดยเฉพาะการตัดสินใจบนฐานข้อมูล การวิเคราะห์เชิงคาดการณ์ และการบริหารเชิงกลยุทธ์ อย่างไรก็ตาม AI มิได้ส่งผลต่อประสิทธิผลองค์การโดยตรง แต่ส่งผ่านกลไกเชิงองค์การ ได้แก่ ภาวะผู้นำดิจิทัล ความพร้อมขององค์การ สมรรถนะองค์การ และธรรมาภิบาล AI ภายใต้บริบทของการเปลี่ยนผ่านสู่ดิจิทัล นัยสำคัญของการวิจัยคือการเสนอกรอบแนวคิดเชิงสาเหตุแบบหลายชั้นที่บูรณาการ AI กลไกเชิงองค์การ และประสิทธิผลองค์การตามกรอบ AGIL ซึ่งช่วยเติมเต็มช่องว่างขององค์ความรู้และเป็นฐานสำหรับการวิจัยเชิงประจักษ์ในอนาคต
Article Details
อนุญาตภายใต้เงื่อนไข Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
เอกสารอ้างอิง
Abbasnejad, B., Soltani, S., Taghizadeh, F., & Zare, A. (2026). Developing a multilevel framework for AI integration in technical and engineering higher education: Insights from bibliometric analysis and ethnographic research. Interactive Technology and Smart Education, 23(1), 49–79. https://doi.org/10.1108/ITSE-12-2024-0314
Aderibigbe, S. A., Omar, M., Elmehdi, H., Colucci-Gray, L., Hamad, K., Shanableh, A., AlOthman, H., & Alotaibi, E. (2025). Artificial intelligence-driven prediction of optimal technology-aided alternative operations in post-emergency contexts: A case study from an Emirati university. International Journal of Educational Research Open, 9, 100473. https://doi.org/10.1016/j.ijedro.2025.100473
Alkaabi, A., Abdallah, A., Alblooshi, S., Alomari, F., & Alneaimi, S. (2025). ChatGPT in higher education: Opportunities, challenges, and required competencies in the absence of guiding policies. Journal of Education and E-Learning Research, 12(2), 153–164. https://doi.org/10.20448/jeelr.v12i2.6746
Ally, M., & Mishra, S. (2024). Policies for artificial intelligence in higher education: A call for action. Canadian Journal of Learning and Technology, 50(3), 1–12. https://doi.org/10.21432/cjlt28869
Almeida, J. P. L., dos Anjos, F. H., Moreira, M. F., Bermejo, P. H. S., Prata, D. N., & Rodrigues, W. (2025). University efficiency evaluation using data envelopment analysis: Future research agenda. Cogent Education, 12(1), 2445964. https://doi.org/10.1080/2331186X.2024.2445964
Bagherimajd, K., & Khajedad, K. (2025). Designing a model of sustainable education based on artificial intelligence in higher education. Computers and Education: Artificial Intelligence, 9, 100439. https://doi.org/10.1016/j.caeai.2025.100439
Brabazon, T. (2017). From digital disruption to educational excellence: Teaching and learning in the knowledge economy. International Journal of Social Sciences & Educational Studies, 3(3), 188–197. https://doi.org/10.23918/ijsses.v3i3p188
Cameron, K. S. (1986). Effectiveness as paradox: Consensus and conflict in conceptions of organizational effectiveness. Management Science, 32(5), 539–553. https://doi.org/10.1287/mnsc.32.5.539
Cameron, K. S., & Quinn, R. E. (2011). Diagnosing and changing organizational culture: Based on the competing values framework (3rd ed.). Jossey-Bass.
Carmo, J. E. S., Lacerda, D. P., Klingenberg, C. O., & Piran, F. A. S. (2025). Digital transformation in the management of higher education institutions. Sustainable Futures, 9, 100692. https://doi.org/10.1016/j.sftr.2025.100692
Chakamanont, S., Punyabukkana, P., Sittipunt, P., Wongvises, K., Samoh, A., & Khabuan, S. (2025). Generative AI in education and research: A case study on ChatGPT usage by grant recipients at Chulalongkorn University. Interdisciplinary Academic and Research Journal, 5(1), 885–906. https://doi.org/10.60027/iarj.2025.280525 [in Thai]
de la Fuente, M. F., & Farhadian, G. (2025). Systematic review of the impact of artificial intelligence in higher education. Journal of Teaching and Learning, 19(4), 72–96. https://doi.org/10.22329/jtl.v19i4.9849
Dwivedi, V. J., & Joshi, Y. C. (2021). ICT perspectives of productive and sustainable development for 21st century higher education institutions. International Journal of Education and Development using Information and Communication Technology, 17(3), 81–96.
Dwivedi, Y. K., Kshetri, N., Hughes, L., Slade, E. L., Jeyaraj, A., Kar, A. K., Baabdullah, A. M., Koohang, A., Raghavan, V., Ahuja, M., Albanna, H., Albashrawi, M. A., Al-Busaidi, A. S., Balakrishnan, J., Barlette, Y., Basu, S., Bose, I., Brooks, L., Buhalis, D., … Wright, R. (2023). So what if ChatGPT wrote it? Multidisciplinary perspectives on opportunities, challenges and implications of generative conversational AI for research, practice and policy. International Journal of Information Management, 71, 102642. https://doi.org/10.1016/j.ijinfomgt.2023.102642
García-Morales, V. J., Garrido-Moreno, A., & Martín-Rojas, R. (2021). The transformation of higher education after the COVID disruption. Frontiers in Psychology, 12, 616059. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2021.616059
Gellai, D. B. (2023). Enterprising academics: Heterarchical policy networks for artificial intelligence in British higher education. ECNU Review of Education, 6(4), 568–596. https://doi.org/10.1177/20965311221143798
Holmes, W., Bialik, M., & Fadel, C. (2019). Artificial intelligence in education: Promises and implications for teaching and learning. Center for Curriculum Redesign.
Howard, T. L., & Ulferts, G. W. (2024). Artificial intelligence and the redefinition of higher education. Research in Higher Education Journal, 46, 1–21.
Hoy, W. K., & Miskel, C. G. (2013). Educational administration: Theory, research, and practice (9th ed.). McGraw-Hill Education.
Jin, Y., Yan, L., Echeverria, V., Gašević, D., & Martinez-Maldonado, R. (2025). Generative AI in higher education: A global perspective of institutional adoption policies and guidelines. Computers and Education: Artificial Intelligence, 8, 100348. https://doi.org/10.1016/j.caeai.2024.100348
Kasneci, E., Sessler, K., Küchemann, S., Bannert, M., Dementieva, D., Fischer, F., Gasser, U., Groh, G., Günnemann, S., Hüllermeier, E., Krusche, S., Kutyniok, G., Michaeli, T., Nerdel, C., Pfeffer, J., Poquet, O., Sailer, M., Schmidt, A., Seidel, T., Stadler, M., & Kasneci, G. (2023). ChatGPT for good? On opportunities and challenges of large language models for education. Learning and Individual Differences, 103, 102274. https://doi.org/10.1016/j.lindif.2023.102274
Lünich, M., Keller, B., & Marcinkowski, F. (2024). Diverging perceptions of artificial intelligence in higher education: A comparison of student and public assessments on risks and damages of academic performance prediction in Germany. Computers and Education: Artificial Intelligence, 7, 100305. https://doi.org/10.1016/j.caeai.2024.100305
Maral, M., & Çetin, M. (2024). Teaching, research, and third mission efficiency of universities. Managerial and Decision Economics, 45, 2171–2188. https://doi.org/10.1002/mde.4131
Mongkonnam, W., & Tsailexthim, D. (2025). Guidelines for using artificial intelligence (AI) technology to enhance the efficiency of academic administration in the executive management of state-controlled higher education institutions. Srinakharinwirot Academic Journal of Education, 26(2), 94–108.
[in Thai]
Multan, E., Wójcik-Augustyniak, M., Sobotka, B., & Bis, J. (2023). Application of performance and efficiency indicators. Sustainability, 15(18), 13673. https://doi.org/10.3390/su151813673
Nash, E., & Kelly, K. (2025). Leveraging AI for assessment in higher education: Insights from an autoethnographic study. AILACTE Journal, 22, 55–74.
Ouyang, F., & Jiao, P. (2021). Artificial intelligence in education: The three paradigms. Computers and Education: Artificial Intelligence, 2, 100020. https://doi.org/10.1016/j.caeai.2021.100020
Page, M. J., McKenzie, J. E., Bossuyt, P. M., Boutron, I., Hoffmann, T. C., Mulrow, C. D., ... Moher, D. (2021). The PRISMA 2020 statement: An updated guideline for reporting systematic reviews. BMJ, 372, n71. https://doi.org/10.1136/bmj.n71
Parsons, T. (1951). The social system. Free Press.
Saihi, A., Ben-Daya, M., Hariga, M., & As’ad, R. (2024). A structural equation modeling analysis of generative AI chatbots adoption among students and educators in higher education. Computers and Education: Artificial Intelligence, 7, 100274. https://doi.org/10.1016/j.caeai.2024.100274
Shal, T., Ghamrawi, N., & Naccache, H. (2024). Leadership styles and AI acceptance in academic libraries in higher education. The Journal of Academic Librarianship, 50, 102849. https://doi.org/10.1016/j.acalib.2024.102849
Spathopoulou, F., Pitychoutis, K. M., & Papakonstantinidis, S. (2025). AI and higher education: Understanding faculty roles in teaching, research, and administration. Contemporary Educational Technology, 17(4), ep600. https://doi.org/10.30935/cedtech/17406
Teece, D. J. (2007). Explicating dynamic capabilities. Strategic Management Journal, 28(13), 1319–1350. https://doi.org/10.1002/smj.640
Tong, A., Zainol, Z., Chong, T. S., & Renganathan, K. (2025). AI governance on young consumers in higher education: A content analysis of policies for generative AI. Young Consumers, 26(5), 865–885. https://doi.org/10.1108/YC-10-2024-2303
Tuanpusa, S. (2024). Artificial intelligence for educational administration in the digital age. Journal of Educational Administration and Human Social Sciences, 2(3), 52–62. [in Thai]
Villegas-Cha, W., Gutierrez, R., Jaramillo-Alcazar, A., & Maldonado-Navarro, A. (2026). Integrating artificial intelligence and data envelopment analysis for sustainable efficiency assessment in higher education. Computers and Education: Artificial Intelligence, 10, 100557. https://doi.org/10.1016/j.caeai.2026.100557
Wang, H., Dang, A., Wu, Z., & Mac, S. (2024). Generative AI in higher education: Seeing ChatGPT through universities’ policies, resources, and guidelines. Computers and Education: Artificial Intelligence, 7, 100326. https://doi.org/10.1016/j.caeai.2024.100326
Watermeyer, R., Crick, T., Knight, C., & Goodall, J. (2021). COVID-19 and digital disruption in UK universities. Higher Education, 81, 623–641. https://doi.org/10.1007/s10734-020-00561-y
Williamson, B., Komljenovic, J., & Gulson, K. N. (Eds.). (2024). World yearbook of education 2024: Digitalisation of education in the era of algorithms, automation and artificial intelligence. Routledge. https://doi.org/10.4324/9781003359722
Zawacki-Richter, O., Marín, V. I., Bond, M., & Gouverneur, F. (2019). Systematic review of research on AI applications in higher education. International Journal of Educational Technology in Higher Education, 16, 39. https://doi.org/10.1186/s41239-019-0171-0
