สุนทรียศาสตร์ : มุมมองความงามในพุทธปรัชญาเถรวาท

บทคัดย่อ

บทความนี้มีวัตถุประสงค์ในการศึกษา สุนทรียศาสตร์ในพระพุทธศาสนาเกี่ยวกับความงามที่อยู่ในแนวทางพระพุทธศาสนามี ๒ ด้านคือ ๑) ความงามทางโลก (โลกียะ) ซึ่งจัดเป็นความงามทางวัตถุ พระพุทธศาสนาถือว่าเป็นผลของการมีปฏิสัมพันธ์ต่อกันระหว่างคุณภาพ หรือคุณสมบัติของวัตถุกับกิเลส คือ ความพอใจ หรือความยินดียินร้าย ซึ่งเป็นอารมณ์ที่เกิดการปรุงแต่งตามแต่จริตของแต่ละคน จึงเป็นความรู้สึกเกี่ยวกับความงามของวัตถุที่รับรู้ และอารมณ์ที่เข้ามากระทบแตกต่างกันไป ตามอำนาจและอิทธิพลของกิเลสของแต่ละคน ฉะนั้น ความงามในทางโลก หรือความงามทางวัตถุ ๒) ความงามที่เป็นลักษณะของธรรม  (โลกุตระ) หรือความจริงอันเป็นผลจากคุณภาพ หรือคุณสมบัติของธรรมะ ซึ่งปรากฏต่อการรับรู้ของมนุษย์ผู้มีญาณ หรือแสดงออกทางพฤติกรรมของมนุษย์ผู้ทรงศีลทรงธรรม ทำให้ผู้คนทั่วไปรับรู้ และเห็นได้ว่าเป็นผู้มีความงามของธรรม จัดได้ว่าเป็นวัตถุวิสัย เนื่องจากเป็นความงามซึ่งเป็นคุณสมบัติเชิงวัตถุวิสัยของธรรมอันปรากฏ ปรากฏการณ์ความงามของธรรมจึงเป็นสิ่งสากลทุกคนที่รู้ หรือสัมผัสได้ย่อมมีความเข้าใจที่ตรงกัน และความงามของธรรมะก็ยังคงเป็นเช่นนั้น เกณฑ์การตรวจสอบพุทธศิลป์ในกระบวนการทางสุนทรียศาสตร์ ตามหลักการอยู่โดยมีหลักอธิปไตย ๓ ประการ ได้แก่ ๑) อัตตาธิปไตย (ถือว่าตนเป็นใหญ่) ๒) โลกาธิปไตย (ถือว่าสังคมเป็นใหญ่) และธรรมาธิปไตย (ถือว่าความถูกต้องเป็นใหญ่)