วิเคราะห์คำสอนเรื่องอภิสังขารในคัมภีร์พระพุทธศาสนา

บทคัดย่อ

บทความวิจัยเรื่องวิเคราะห์คำสอนเรื่องอภิสังขารในคัมภีร์พระพุทธศาสนามีวัตถุประสงค์ ๓ ประการ คือ ๑) ศึกษาคำสอนเกี่ยวกับสังขารในคัมภีร์พระพุทธศาสนา ๒) ศึกษาคำสอนเรื่องอภิสังขารในคัมภีร์พระพุทธศาสนา และ ๓) วิเคราะห์คำสอนเรื่องอภิสังขารในคัมภีร์พระพุทธศาสนา การวิจัยนี้เป็นการวิจัยเชิงเอกสาร โดยศึกษาข้อมูลจากพระไตรปิฎก อรรถกถา และหนังสือวิชาการทางพระพุทธศาสนา แล้วนำมาวิเคราะห์และเรียบเรียงเชิงพรรณนาให้สอดคล้องกับวัตถุประสงค์การวิจัย

ผลการวิจัยพบว่า (๑)  คำว่า สังขาร มีความหมายแตกต่างกันตามบริบทของหลักธรรม แต่เมื่อใช้ในปฏิจจสมุปบาทหมายถึงเจตนากรรมที่ปรุงแต่งภพ โดยมีอวิชชาเป็นปัจจัยและเป็นเหตุให้วิญญาณสืบต่อ  (๒) อภิสังขารเป็นการปรุงแต่งกรรมที่มีเจตนาเป็นแกนกลาง จำแนกเป็น ๓ ประเภท ได้แก่ ปุญญาภิสังขาร ซึ่งครอบคลุมกุศลเจตนาฝ่ายกามาวจร ๘ และรูปาวจร ๕ นำไปสู่สุคติภูมิ   อปุญญาภิสังขาร ซึ่งครอบคลุมอกุศลเจตนา ๑๒ นำไปสู่อบายภูมิ และอาเนญชาภิสังขารซึ่งครอบคลุมกุศลเจตนาฝ่ายอรูปาวจร ๔ อรูปพรหมภูมิ อภิสังขารแต่ละประเภทให้ผลสอดคล้องกับคุณภาพของจิตและกรรม แต่ทั้งหมดที่ยังมีอวิชชาและตัณหาเป็นปัจจัยย่อมอยู่ภายใต้วัฏสงสาร และ (๓) เมื่อบูรณาการแนวพระสูตรกับแนวอภิธรรม พบโครงสร้างความสัมพันธ์ระหว่างจิต เจตนา กรรม วิบาก ปฏิสนธิ และภพภูมิอย่างเป็นเหตุเป็นผล โดยแนวพระสูตรเน้นมิติทางจริยธรรมและการปฏิบัติ ส่วนแนวอภิธรรมอธิบายองค์ประกอบและกระบวนการของจิตในระดับสภาวธรรม

งานวิจัยนี้ได้สังเคราะห์องค์ความรู้เป็น SANGKHARA Model ๙ ขั้น ได้แก่ การเห็นสังขาร การกำกับจิต การไม่ตอบสนองด้วยตัณหา การเจริญปัญญา การรู้ตามความเป็นจริง การหยุดเหตุแห่งการปรุงแต่ง การบรรลุมรรค การเข้าถึงผลและวิมุตติ และความเป็นพระอรหันต์ โมเดลนี้แสดงว่าการก้าวข้ามอภิสังขารต้องอาศัยการพัฒนาศีล สมาธิ และปัญญา จนละอวิชชา ตัณหา และอุปาทานได้ตามลำดับ และสิ้นสุดการก่อภพใหม่ด้วยอรหัตตมรรคและอรหัตตผล