การศึกษาวิเคราะห์คุณธรรมจากชาดกในพระพุทธศาสนา

บทคัดย่อ

บทความวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์ ๓ ประการ คือ (๑) เพื่อศึกษาประวัติ โครงสร้าง และเนื้อหาของชาดกในพระพุทธศาสนา (๒) เพื่อศึกษาคุณธรรมจากชาดกในพระพุทธศาสนา (๓) เพื่อวิเคราะห์คุณธรรมจากชาดกในพระพุทธศาสนา เป็นการวิจัยเชิงเอกสารโดยศึกษาข้อมูลจากพระไตรปิฎกและอรรถกถาชาดก

ผลการวิจัยพบว่า ชาดกเป็นเรื่องราวที่พระพุทธเจ้าทรงเล่าย้อนถึงการบำเพ็ญบารมีในอดีตชาติ มีจุดประสงค์ในการถ่ายทอดคุณธรรมผ่านพฤติกรรมของพระโพธิสัตว์ที่ประพฤติดีงามในแต่ละภพชาติ เพื่อสั่งสมบารมีจนตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้าในชาติสุดท้าย โดยเฉพาะในคัมภีร์ชาดกที่รวมเรื่องเล่าของพระโพธิสัตว์ไว้กว่า ๕๐๐ เรื่อง ที่เรียกกันโดยทั่วไปว่า “พระเจ้า ๕๐๐ ชาติ” ชาดกจึงเป็นเครื่องมือสำคัญในการปลูกฝังคุณธรรมจริยธรรมแก่เยาวชน โดยมีพระโพธิสัตว์เป็นแบบอย่างในการดำเนินชีวิต

การศึกษาคุณธรรมจากชาดกแสดงให้เห็นถึงหลักธรรมที่พระโพธิสัตว์ได้บำเพ็ญมาอย่างต่อเนื่อง คุณธรรมสำคัญจากชาดก ได้แก่ (๑) ความเมตตา (๒) ความเสียสละ (๓) ความกตัญญู (๔) ความอดทน (๕) ความสัตย์จริง (๖) ความยุติธรรม (๗) ความเพียร (๘) ความอ่อนน้อมถ่อมตน (๙) การให้อภัย (๑๐) การแบ่งปัน คุณธรรมจากชาดกเหล่านี้ถือเป็นแนวทางในการพัฒนาจิตใจและประพฤติตนเป็นคนดีของสังคม

ในการวิเคราะห์ชาดก ๑๐ เรื่อง คือ อัมพชาดก ทุราชานชาดก สารัมภชาดก มหาโมรชาดก ปัญจาวุธชาดก จูฬเสฏฐิชาดก มหาชนกชาดก อปัณณกชาดก สุวรรณสามชาดก และมาตุโปสกคิชฌชาดก สะท้อนคุณธรรม คือ (๑) ความซื่อสัตย์สุจริต (๒) การเลือกคบเพื่อนที่ดี (๓) การเจรจาอย่างมีสติ (๔) คนดีที่ยืนหยัดในความถูกต้องย่อมเป็นที่เคารพ (๕) การแก้ปัญหาด้วยสติปัญญาเป็นทักษะสำคัญ (๖) สังคมจะน่าอยู่ขึ้นหากผู้คนรู้จักช่วยเหลือกันโดยไม่หวังผล (๗) การไม่ยอมแพ้และมุ่งมั่นสู้ชีวิต (๘) การรู้จักแยกแยะถูกผิด (๙) การให้อภัยจำเป็นต่อการอยู่ร่วมกัน (๑๐) การดูแลพ่อแม่ในวัยชรา สะท้อนจริยธรรมและความเป็นมนุษย์ที่แท้จริง