The Nakharat Family's Medical Text: Diseases and Therapeutics in the Tapi River Basin 1847-1917
Main Article Content
Abstract
This article examines the relationship between disease patterns and medical knowledge in the Tapi River Basin communities during 1847–1917. It analyzes changes in the medical knowledge and healing practices of traditional healers through an examination of the sources of knowledge, types of diseases, methods of treatment, and medicinal formulas used in treating illnesses. The study employs the historical method through an analysis of four samud khoi medical texts of the Nakharat family written continuously between 1847 and 1917. Volumes 1 and 2 are presumed to have been composed around 1847, while Volumes 3 and 4 were likely written between 1887 and 1917. These texts are examined alongside official documents, evidence of settlement patterns, and data concerning economic expansion. The Nakharat family’s medical texts are distinctive from other samud khoi medical texts found in Surat Thani Province because they constitute a continuous series produced over a period of more than seventy years. This characteristic makes the texts particularly valuable for investigating the development and adaptation of local medical knowledge over time. The article argues that economic transformation, changes in labor structures, and the development of transportation networks influenced patterns of illness and contributed to the adaptation of local medical knowledge among traditional healers in the Tapi River Basin communities.
Article Details

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
References
กรมศิลปากร. (2515). เอกสารของครอว์ฟอร์ด (ไพโรจน์ เกษแม่นกิจ, ผู้แปลและเรียบเรียง). กรุงเทพฯ : การศาสนา.
กรมศิลปากร. (2505). กฎหมายตราสามดวง เล่มที่ 2. พระนคร : โรงพิมพ์คุรุสภา.
จารุรัตน์ คุ้มรักษ์. (2548). การศึกษาวิเคราะห์ภูมินามในอำเภอพุนพิน จังหวัดสุราษฎร์ธานี(วิทยานิพนธ์การศึกษามหาบัณฑิต). กรุงเทพฯ : มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ.
จุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว, พระบาทสมเด็จพระฯ, 2396-2453 (2468). พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จฯ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เรื่อง เสดจประพาสแหลมมลายู เมื่อรัตนโกสินทรศก 108, 109, 117, 120 รวม 4 คราว. กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์ไท.
จดหมายเหตุรัชกาลที่ 3 เล่ม 2. (2530). กรุงเทพฯ : สหประชาพาณิชย์.
จดหมายเหตุรัชกาลที่ 3 เล่ม 5. (2530). กรุงเทพฯ : สหประชาพาณิชย์.
ชวนชม พืชพันธ์ไพศาล. (2560). โรคพาร์กินสันกับปัญหาการหกล้ม. Journal of Phrapokklao Nursing College, 28(2), 165-172.
ณัฐวุฒิ ปรียวนิตย์. (2557). การตัดถนนในพระนครกับผลประโยชน์ทางเศรษฐกิจของชนชั้นนำสยาม. วารสารหน้าจั่ว, 28(1), 347-380.
ดนัย ไชยโยธา. (2538). ลัทธิ ศาสนาและระบบความเชื่อกับประเพณีนิยมในท้องถิ่น. กรุงเทพฯ : โอ.เอส.พริ้นติ้ง เฮาส์.
ธนโชติ เกียรติณภัทร. (2569). ตำรายาวัดพระเชตุพน “ศิลาจารึก” ถึงบันทึกบน “แผ่นกระดาษ”. กรุงเทพฯ : สหมิตรพัฒนาการพิมพ์.
นิวัติ เรืองพานิช. (2556). ป่าและการป่าไม้ในประเทศไทย. กรุงเทพฯ: กองทุนจัดพิมพ์ตำราป่าไม้ คณะวนศาสตร์ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์.
ปก แก้วกาญจน์. (2534). การสร้างทางรถไฟสายใต้กับผลกระทบทางเศรษฐกิจและการเมือง (รายงานวิจัย). สงขลา : สถาบันทักษิณคดี.
ประทีป ชุมพล. (2554). ประวัติศาสตร์การแพทย์แผนไทย: การศึกษาเอกสารจากตำรายา. กรุงเทพฯ : โอเดียนสโตร์.
ประทีป ชุมพล. (2556). ประวัติ ปรัชญา นายแพทย์ และตำรายาในแพทย์แผนไทย. กรุงเทพฯ : โอ.เอส. พริ้นติ้ง เฮาส์.
ปัทมาพร ทองเฝือ. (2555). พัฒนาการทางวัฒนธรรมของชุมชนโบราณในอำเภอพุนพิน จังหวัดสุราษฎร์ธานี ช่วงก่อนพุทธศตวรรษที่ 24 (วิทยานิพนธ์ศิลปศาสตรมหาบัณฑิต). กรุงเทพฯ : มหาวิทยาลัยศิลปากร.
พิมพ์ชนก เดชมณี. (2565). หมอพื้นบ้าน ภูมิปัญญาการรักษาโรค กับการเปลี่ยนแปลงทางสังคมช่วงทศวรรษ 2430–2560: กรณีศึกษาข้อมูลที่ปรากฏในหนังสือบุดฉบับตระกูลนาคราชหมอพื้นบ้าน ตำบลบางงอน อำเภอพุนพิน จังหวัดสุราษฎร์ธานี (สารนิพนธ์ศิลปศาสตรบัณฑิต). สงขลา : มหาวิทยาลัยทักษิณ.
พรชนก เดชมณี. (2565). การพัฒนาชีวภัณฑ์ในการใช้แบคทีเรียเปลี่ยนรูปธาตุโลหะหนักให้ไม่เป็นพิษ (วิทยานิพนธ์วิทยาศาสตรมหาบัณฑิต). ปทุมธานี : มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์.
พรรณี อวนสกุล. (2522). กิจการเหมืองแร่ดีบุกกับการเปลี่ยนแปลงทางเศรษฐกิจภาคใต้ประเทศไทย พ.ศ. 2411-2474 (วิทยานิพนธ์อักษรศาสตรมหาบัณฑิต). กรุงเทพฯ : จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.
ภัครพล แสงเงิน, กังวล คัชชิมา. (2563). แนวทางการศึกษาวิจัยเกี่ยวกับตำรายาในประเทศไทย. วารสารมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหาสารคาม, 39(4), 64–81.
สรรใจ แสงวิเชียร. (2531). ศิริราชร้อยปี: ประวัติและวิวัฒนาการ. กรุงเทพฯ : วิคตอรี่เพาเวอร์พอยท์.
สาร์นสมเด็จ. (2478). สืบค้นเมื่อ 8 กุมภาพันธ์ 2569, จาก https://vajirayana.org.
สุกัญญา สุจฉายา. (2563). ไขความรู้วรรณกรรมตำราเพศศาสตร์. กรุงเทพฯ : สำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย.
สารูป ฤทธิ์ชู. (2526). การเมืองการปกครองของมณฑลชุมพร พ.ศ. 2439–2468 (วิทยานิพนธ์อักษรศาสตรมหาบัณฑิต). นครปฐม : มหาวิทยาลัยศิลปากร.
หอจดหมายเหตุแห่งชาติ, กระทรวงเกษตร. (2453–2468). อนุญาตให้คนในบังคับสยามทำเหมืองแร่มณฑลสุราษฎร์ (กษ 6.1/3). กรุงเทพฯ : หอจดหมายเหตุแห่งชาติ.
หอจดหมายเหตุแห่งชาติ, กระทรวงคมนาคม. (2453–2458). น้ำท่วมรถไฟ (คค5.2/1). กรุงเทพฯ : หอจดหมายเหตุแห่งชาติ.
หอจดหมายเหตุแห่งชาติ, กระทรวงคมนาคม. (2454–2459). สมุดรายงานการเดินรถไฟสายใต้ (คค5.2/5). กรุงเทพฯ : หอจดหมายเหตุแห่งชาติ.
หอจดหมายเหตุแห่งชาติ, กระทรวงธรรมการ. (ม.ป.ป.). ขอหมอไปวัดการปลูกไข้ทรพิษให้ราษฎรเมืองไชยา (ศธ 8.4ก./11). กรุงเทพฯ: หอจดหมายเหตุแห่งชาติ.
หอจดหมายเหตุแห่งชาติ, กระทรวงธรรมการ. (ม.ป.ป.). การปลูกไข้ทรพิษ มณฑลชุมพร (ศธ 8.4ก./43). กรุงเทพฯ : หอจดหมายเหตุแห่งชาติ.
หอจดหมายเหตุแห่งชาติ, กระทรวงโยธาธิการ. (ร.ศ. 121–129). สะพานต่าง ๆ มณฑลชุมพร (ยธ 9/84). กรุงเทพฯ : หอจดหมายเหตุแห่งชาติ.
หอจดหมายเหตุแห่งชาติ, รัชกาลที่ 6, กระทรวงการคลัง. (ร.ศ. 129). อากรสวนใหญ่และอากรสมพัตสร (มร.6 ค.18/4). กรุงเทพฯ : หอจดหมายเหตุแห่งชาติ.
หอจดหมายเหตุแห่งชาติ, รัชกาลที่ 6, กระทรวงการคลัง. (ม.ป.ป.). โอนด่านภาษีศุลกากรตามหัวเมืองไว้ในกรมศุลกากร (ค.5/6). กรุงเทพฯ : หอจดหมายเหตุแห่งชาติ.
หอจดหมายเหตุแห่งชาติ, รัชกาลที่ 6, กระทรวงมหาดไทย. (ม.ป.ป.). กฎเสนาบดีจัดการจดทะเบียนคนเกิดคนตายตามหัวเมือง (ม1/41). กรุงเทพฯ : หอจดหมายเหตุแห่งชาติ.
หอจดหมายเหตุแห่งชาติ, รัชกาลที่ 6, กระทรวงมหาดไทย. (ม.ป.ป.). รายงานราชการมณฑลชุมพร (ม20/5). กรุงเทพฯ : หอจดหมายเหตุแห่งชาติ.
หอจดหมายเหตุแห่งชาติ, รัชกาลที่ 6. (ม.ป.ป.). แผนกพยาบาล คำสั่งที่ 18/190 เรื่องย้ายเปลี่ยนแพทย์ประจำเมือง (มร.6ม/10/1). กรุงเทพฯ : หอจดหมายเหตุแห่งชาติ.
หอจดหมายเหตุแห่งชาติ, รัชกาลที่ 6. (ร.ศ. 125). รายงานประชุมแพทย์ (ศ.24/46). กรุงเทพฯ : หอจดหมายเหตุแห่งชาติ.
Mulholland, J. (1979). Traditional medicine: Ancient thought and practice in a Thai context. Retrieved February 15, 2026, from http://www.siameseheritage.org.