ตำรายาฉบับตระกูลนาคราช: โรคและการรักษาโรคในลุ่มน้ำตาปีทศวรรษ 2390–2460
Article Sidebar
Main Article Content
บทคัดย่อ
บทความนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาความสัมพันธ์ระหว่างลักษณะโรคกับองค์ความรู้การรักษาในชุมชนลุ่มน้ำตาปี ช่วงทศวรรษ 2390–2460 โดยวิเคราะห์การเปลี่ยนแปลงของความรู้และการรักษาโรคของหมอโบราณลุ่มน้ำตาปี ผ่านการพิจารณาการเปลี่ยนแปลงของแหล่งที่มาของความรู้ ชนิดของโรคที่รักษา วิธีการรักษา และสูตรยาที่ใช้รักษาแต่ละโรค การศึกษานี้ใช้วิธีการทางประวัติศาสตร์ (Historical Method) โดยวิเคราะห์หนังสือบุดตำรายาฉบับตระกูลนาคราชจำนวน 4 เล่ม ซึ่งเขียนขึ้นระหว่างทศวรรษ 2390 ถึง 2460 โดยเล่มที่ 1 และ 2 สันนิษฐานว่าเขียนขึ้นในช่วงทศวรรษ 2390 ส่วนเล่มที่ 3 และ 4 สันนิษฐานว่าเขียนขึ้นระหว่างทศวรรษ 2430 ถึง 2460 ควบคู่กับการศึกษาจากเอกสารราชการ หลักฐานด้านการตั้งถิ่นฐาน และข้อมูลการขยายตัวทางเศรษฐกิจ ตำรายาฉบับตระกูลนาคราชซึ่งเป็นหลักฐานสำคัญในการศึกษาครั้งนี้ มีลักษณะเด่นแตกต่างจากหนังสือบุดอื่นเท่าที่พบในจังหวัดสุราษฎร์ธานี เนื่องจากเป็นชุดตำรายาจำนวน 4 เล่มที่เขียนขึ้นต่อเนื่องระหว่างทศวรรษ 2390–2460 ลักษณะดังกล่าวทำให้สามารถใช้ศึกษาการเปลี่ยนแปลงขององค์ความรู้และการรักษาโรคของหมอโบราณได้อย่างชัดเจน โดยใช้ตำรายาฉบับตระกูลนาคราชเป็นกรณีศึกษา ดังนั้น บทความเสนอว่า การเปลี่ยนแปลงทางเศรษฐกิจ โครงสร้างแรงงาน และเครือข่ายคมนาคม มีอิทธิพลต่อรูปแบบความเจ็บป่วย และส่งผลต่อการปรับตัวขององค์ความรู้ทางการแพทย์ท้องถิ่นในชุมชนลุ่มน้ำตาปี
Article Details
อนุญาตภายใต้เงื่อนไข Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
เอกสารอ้างอิง
กรมศิลปากร. (2515). เอกสารของครอว์ฟอร์ด (ไพโรจน์ เกษแม่นกิจ, ผู้แปลและเรียบเรียง). กรุงเทพฯ : การศาสนา.
กรมศิลปากร. (2505). กฎหมายตราสามดวง เล่มที่ 2. พระนคร : โรงพิมพ์คุรุสภา.
จารุรัตน์ คุ้มรักษ์. (2548). การศึกษาวิเคราะห์ภูมินามในอำเภอพุนพิน จังหวัดสุราษฎร์ธานี(วิทยานิพนธ์การศึกษามหาบัณฑิต). กรุงเทพฯ : มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ.
จุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว, พระบาทสมเด็จพระฯ, 2396-2453 (2468). พระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จฯ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เรื่อง เสดจประพาสแหลมมลายู เมื่อรัตนโกสินทรศก 108, 109, 117, 120 รวม 4 คราว. กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์ไท.
จดหมายเหตุรัชกาลที่ 3 เล่ม 2. (2530). กรุงเทพฯ : สหประชาพาณิชย์.
จดหมายเหตุรัชกาลที่ 3 เล่ม 5. (2530). กรุงเทพฯ : สหประชาพาณิชย์.
ชวนชม พืชพันธ์ไพศาล. (2560). โรคพาร์กินสันกับปัญหาการหกล้ม. Journal of Phrapokklao Nursing College, 28(2), 165-172.
ณัฐวุฒิ ปรียวนิตย์. (2557). การตัดถนนในพระนครกับผลประโยชน์ทางเศรษฐกิจของชนชั้นนำสยาม. วารสารหน้าจั่ว, 28(1), 347-380.
ดนัย ไชยโยธา. (2538). ลัทธิ ศาสนาและระบบความเชื่อกับประเพณีนิยมในท้องถิ่น. กรุงเทพฯ : โอ.เอส.พริ้นติ้ง เฮาส์.
ธนโชติ เกียรติณภัทร. (2569). ตำรายาวัดพระเชตุพน “ศิลาจารึก” ถึงบันทึกบน “แผ่นกระดาษ”. กรุงเทพฯ : สหมิตรพัฒนาการพิมพ์.
นิวัติ เรืองพานิช. (2556). ป่าและการป่าไม้ในประเทศไทย. กรุงเทพฯ: กองทุนจัดพิมพ์ตำราป่าไม้ คณะวนศาสตร์ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์.
ปก แก้วกาญจน์. (2534). การสร้างทางรถไฟสายใต้กับผลกระทบทางเศรษฐกิจและการเมือง (รายงานวิจัย). สงขลา : สถาบันทักษิณคดี.
ประทีป ชุมพล. (2554). ประวัติศาสตร์การแพทย์แผนไทย: การศึกษาเอกสารจากตำรายา. กรุงเทพฯ : โอเดียนสโตร์.
ประทีป ชุมพล. (2556). ประวัติ ปรัชญา นายแพทย์ และตำรายาในแพทย์แผนไทย. กรุงเทพฯ : โอ.เอส. พริ้นติ้ง เฮาส์.
ปัทมาพร ทองเฝือ. (2555). พัฒนาการทางวัฒนธรรมของชุมชนโบราณในอำเภอพุนพิน จังหวัดสุราษฎร์ธานี ช่วงก่อนพุทธศตวรรษที่ 24 (วิทยานิพนธ์ศิลปศาสตรมหาบัณฑิต). กรุงเทพฯ : มหาวิทยาลัยศิลปากร.
พิมพ์ชนก เดชมณี. (2565). หมอพื้นบ้าน ภูมิปัญญาการรักษาโรค กับการเปลี่ยนแปลงทางสังคมช่วงทศวรรษ 2430–2560: กรณีศึกษาข้อมูลที่ปรากฏในหนังสือบุดฉบับตระกูลนาคราชหมอพื้นบ้าน ตำบลบางงอน อำเภอพุนพิน จังหวัดสุราษฎร์ธานี (สารนิพนธ์ศิลปศาสตรบัณฑิต). สงขลา : มหาวิทยาลัยทักษิณ.
พรชนก เดชมณี. (2565). การพัฒนาชีวภัณฑ์ในการใช้แบคทีเรียเปลี่ยนรูปธาตุโลหะหนักให้ไม่เป็นพิษ (วิทยานิพนธ์วิทยาศาสตรมหาบัณฑิต). ปทุมธานี : มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์.
พรรณี อวนสกุล. (2522). กิจการเหมืองแร่ดีบุกกับการเปลี่ยนแปลงทางเศรษฐกิจภาคใต้ประเทศไทย พ.ศ. 2411-2474 (วิทยานิพนธ์อักษรศาสตรมหาบัณฑิต). กรุงเทพฯ : จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.
ภัครพล แสงเงิน, กังวล คัชชิมา. (2563). แนวทางการศึกษาวิจัยเกี่ยวกับตำรายาในประเทศไทย. วารสารมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหาสารคาม, 39(4), 64–81.
สรรใจ แสงวิเชียร. (2531). ศิริราชร้อยปี: ประวัติและวิวัฒนาการ. กรุงเทพฯ : วิคตอรี่เพาเวอร์พอยท์.
สาร์นสมเด็จ. (2478). สืบค้นเมื่อ 8 กุมภาพันธ์ 2569, จาก https://vajirayana.org.
สุกัญญา สุจฉายา. (2563). ไขความรู้วรรณกรรมตำราเพศศาสตร์. กรุงเทพฯ : สำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย.
สารูป ฤทธิ์ชู. (2526). การเมืองการปกครองของมณฑลชุมพร พ.ศ. 2439–2468 (วิทยานิพนธ์อักษรศาสตรมหาบัณฑิต). นครปฐม : มหาวิทยาลัยศิลปากร.
หอจดหมายเหตุแห่งชาติ, กระทรวงเกษตร. (2453–2468). อนุญาตให้คนในบังคับสยามทำเหมืองแร่มณฑลสุราษฎร์ (กษ 6.1/3). กรุงเทพฯ : หอจดหมายเหตุแห่งชาติ.
หอจดหมายเหตุแห่งชาติ, กระทรวงคมนาคม. (2453–2458). น้ำท่วมรถไฟ (คค5.2/1). กรุงเทพฯ : หอจดหมายเหตุแห่งชาติ.
หอจดหมายเหตุแห่งชาติ, กระทรวงคมนาคม. (2454–2459). สมุดรายงานการเดินรถไฟสายใต้ (คค5.2/5). กรุงเทพฯ : หอจดหมายเหตุแห่งชาติ.
หอจดหมายเหตุแห่งชาติ, กระทรวงธรรมการ. (ม.ป.ป.). ขอหมอไปวัดการปลูกไข้ทรพิษให้ราษฎรเมืองไชยา (ศธ 8.4ก./11). กรุงเทพฯ: หอจดหมายเหตุแห่งชาติ.
หอจดหมายเหตุแห่งชาติ, กระทรวงธรรมการ. (ม.ป.ป.). การปลูกไข้ทรพิษ มณฑลชุมพร (ศธ 8.4ก./43). กรุงเทพฯ : หอจดหมายเหตุแห่งชาติ.
หอจดหมายเหตุแห่งชาติ, กระทรวงโยธาธิการ. (ร.ศ. 121–129). สะพานต่าง ๆ มณฑลชุมพร (ยธ 9/84). กรุงเทพฯ : หอจดหมายเหตุแห่งชาติ.
หอจดหมายเหตุแห่งชาติ, รัชกาลที่ 6, กระทรวงการคลัง. (ร.ศ. 129). อากรสวนใหญ่และอากรสมพัตสร (มร.6 ค.18/4). กรุงเทพฯ : หอจดหมายเหตุแห่งชาติ.
หอจดหมายเหตุแห่งชาติ, รัชกาลที่ 6, กระทรวงการคลัง. (ม.ป.ป.). โอนด่านภาษีศุลกากรตามหัวเมืองไว้ในกรมศุลกากร (ค.5/6). กรุงเทพฯ : หอจดหมายเหตุแห่งชาติ.
หอจดหมายเหตุแห่งชาติ, รัชกาลที่ 6, กระทรวงมหาดไทย. (ม.ป.ป.). กฎเสนาบดีจัดการจดทะเบียนคนเกิดคนตายตามหัวเมือง (ม1/41). กรุงเทพฯ : หอจดหมายเหตุแห่งชาติ.
หอจดหมายเหตุแห่งชาติ, รัชกาลที่ 6, กระทรวงมหาดไทย. (ม.ป.ป.). รายงานราชการมณฑลชุมพร (ม20/5). กรุงเทพฯ : หอจดหมายเหตุแห่งชาติ.
หอจดหมายเหตุแห่งชาติ, รัชกาลที่ 6. (ม.ป.ป.). แผนกพยาบาล คำสั่งที่ 18/190 เรื่องย้ายเปลี่ยนแพทย์ประจำเมือง (มร.6ม/10/1). กรุงเทพฯ : หอจดหมายเหตุแห่งชาติ.
หอจดหมายเหตุแห่งชาติ, รัชกาลที่ 6. (ร.ศ. 125). รายงานประชุมแพทย์ (ศ.24/46). กรุงเทพฯ : หอจดหมายเหตุแห่งชาติ.
Mulholland, J. (1979). Traditional medicine: Ancient thought and practice in a Thai context. Retrieved February 15, 2026, from http://www.siameseheritage.org.
