ห้องสุขา: มุมมองระบบสุขภาพเชิงพุทธ

บทคัดย่อ

ในทางพระพุทธศาสนา คำว่า สุขภาพ หมายถึง การมีสุขภาพกายดี ตรงกับคำว่า มีความเจ็บป่วยน้อย (อัปปาพาโธ) หรือมีโรคน้อย (อัปปาตังโก) ดังในคัมภีร์พระไตรปิฎกว่า ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้มีอาพาธน้อย มีโรคเบาบาง ส้วมเป็นนวัตกรรมด้านสุขภาพแรก ๆ ของมนุษย์บนโลกนี้ที่มีมาตั้งแต่โบราณกาล เช่นเดียวกับในสมัยพุทธกาล ห้องส้วมกลายเป็นประเด็นให้พระสงฆ์กลุ่มหนึ่งแตกแยกกันแม้พระพุทธองค์ห้ามปรามก็ไม่ฟัง จนเป็นเหตุให้พระองค์ต้องหลีกหนีไปจำพรรษาในป่าโดยมีช้างและลิงเป็นผู้อุปัฏฐาก
พุทธศาสนามีมุมมองเพื่อส่งเสริมสุขภาพในเรื่องต่าง ๆ คือ ด้านอาหารและน้ำดื่ม บอกให้ทราบว่าพระควรจะฉันอาหารและกาลิกอย่างไร ด้านสุขภาพปาก ควรดูแลปากและฟันอย่างไร ด้านร่างกาย ควรอาบน้ำ ดูแลผม-ขน และใช้เครื่องนุ่งห่มอย่างอย่าง และด้านการขับถ่าย เวจกุฎีหรือห้องส้วม ต้องมีส่วนประกอบสำคัญอะไรและมีวิธีการใช้ให้ถูกต้องอย่างไร เมื่อกล่าวจำเพาะเรื่องห้องส้วม พระพุทธองค์ทรงอนุญาตห้องส้วม เพื่อรักษาสุขอนามัย ป้องกันการติดต่อและแพร่กระจายของโรค เช่น การไม่ให้ยืนถ่ายอุจจาระ ปัสสาวะ หรือการไม่ถ่ายอุจจาระปัสสาวะ หรือบ้วนน้ำลายลงในน้ำ หรือการห้ามภิกษุณีเทขยะมูลฝอย ปัสสาวะ อุจจาระข้ามฝาหรือกำแพง ให้เทในบริเวณที่ไม่มีผู้สัญจรไปมาหรือการอนุญาตให้ใส่เขียงเท้า การกำหนดสุขลักษณะของส้วมหลุม เช่น ขอบปากหลุมถ่าย พื้นสูงคันกั้นดิน ฐานวางเท้า รางรองปัสสาวะ ไม้ชำระ ตะกร้าใส่ไม้ชำระ เป็นต้น
ห้องส้วม เป็นตัวอย่างที่สะท้อนให้เห็นหลักคิดทางพระพุทธศาสนาที่ไม่ใช่ให้ความสำคัญกับสุขภาพกายเท่านั้น แต่ยังสัมพันธ์กับสุขภาพจิตใจกล่าวคือ ผู้มีโรคน้อยย่อมพร้อมที่จะปฏิบัติธรรมเพื่อการบรรลุมรรคผลได้ง่าย สัมพันธ์กับสังคม คือศีลหรือระเบียบกติกาเพื่อการอยู่ร่วมกันของสงฆ์หมู่ใหญ่ และสัมพันธ์กับระบบนิเวศ คือไม่สร้างของเสียให้กระทบกับสิ่งแวดล้อมที่จะย้อนกลับมาส่งผลกับคนอีกต่อไป