"หนีอายพิศม์ไปรับลมทะเล": ภูมิทัศน์บำบัดว่าด้วยการแสวงหาสุขภาวะของชนชั้นนำสยามในสมัยรัชกาลที่ 5

บทคัดย่อ

บทความนี้ศึกษาชุดความคิดเกี่ยวกับการแสวงหาสุขภาวะของชนชั้นนำสยามในสมัยรัชกาลที่ 5 ผ่านการสำรวจความเชื่อเรื่อง “อากาศสกปรก” หรือ “อายพิศม์” ซึ่งเชื่อว่าเป็นสาเหตุหลักของความเจ็บป่วยในยุคสมัยนั้น โดยมุ่งตอบคำถามว่า ชุดความคิดดังกล่าวมีอิทธิพลต่อการตัดสินใจเดินทางไกลเพื่อพักฟื้นร่างกาย ณ หัวเมืองชายทะเลของบรรดาชนชั้นนำสยามอย่างไร ท่ามกลางบริบทแวดล้อมที่องค์ความรู้เรื่องทฤษฎีเชื้อโรคเริ่มเข้ามามีบทบาทในสังคมสยาม โดยใช้กรอบคิดเรื่อง “ภูมิทัศน์บำบัด” เป็นหลัก และบทความนี้ใช้วิธีวิทยาทางประวัติศาสตร์ในการศึกษา โดยวิเคราะห์หลักฐานชั้นต้นประเภทบันทึกความทรงจำและรายงานการเสด็จประพาส ควบคู่ไปกับเอกสารชั้นรอง ผลการศึกษาพบว่า ชนชั้นนำสยามยังคงยึดถือแนวคิดที่สอดคล้องกับทฤษฎีอายพิศม์อย่างเหนียวแน่น โดยเชื่อว่าการ “เปลี่ยนอากาศ” จากพื้นที่พระนครไปสู่สถานที่หัวเมืองชายทะเลเป็นเครื่องมือสำคัญในการเยียวยาร่างกาย การปฏิบัติดังกล่าวสะท้อนให้เห็นว่าอากาศและทะเลถูกให้ความหมายในฐานะพื้นที่เยียวยาที่ปลอดภัยจากความแออัดและอายพิศม์ในพระนคร โดยองค์ประกอบที่ทำให้ทะเลเป็นตัวเลือกที่เหมาะเป็นสถานที่พักฟื้น แบ่งได้ 3 องค์ประกอบตามหลักภูมิทัศน์บำบัดคือ มิติทางธรรมชาติ มิติทางกายภาพสิ่งก่อสร้าง และมิติทางสังคม