การวิเคราะห์อภิปรัชญาที่ปรากฏในสารัตถะแห่งคัมภีร์มิลินทปัญหา

บทคัดย่อ

         การวิจัยครั้งนี้มีวัตถุประสงค์ คือ 1) เพื่อศึกษาแนวคิดอภิปรัชญาในอภิธรรมปิฎก 2) เพื่อศึกษาสารัตถะแห่งคัมภีร์มิลินทปัญหา 3) เพื่อวิเคราะห์อภิปรัชญาที่ปรากฏในสารัตถะแห่งคัมภีร์มิลินทปัญหาเป็นการวิจัยเชิงเอกสาร (Documentary research) โดยการเก็บข้อมูลจากเอกสารปฐมภูมิ และเอกสารทุติยภูมิ แล้วนำข้อมูลที่ได้มาวิเคราะห์ข้อมูลด้วยวิธีการพรรณนา ตามหลักอุปนัยวิธี

         ผลการวิจัยพบว่า

        1) แนวคิดอภิปรัชญาในอภิธรรมปิฎกหมายถึงปรมัตถธรรมที่ประกอบด้วยจิต ได้แก่ กุศลจิต อกุศลจิต และอัพยากตจิต, เจตสิก ได้แก่ เจโตยุตตลักขณะ 4 ลักษณะ คือ
1) เอกุปปาทะ เกิดพร้อมกับจิต 2) เอกนิโรธ ดับพร้อมกับจิต 3) เอกาลมุพนะ รับอารมณ์อย่างเดียวกับจิต 4) เอกวาถูกะ อาศัยวัตถุอย่างเดียวกับจิต, รูป ได้แก่ 1) รูปสมุทเทสนัย (มหาภูตรูป, อุปาทายรูป) 2) รูปวิภาคนัย 3) รูปสมุฏฐานนัย 4) รูปกลาปนัย และ 5) รูปปวัตติกกมนัย และนิพพาน ได้แก่ 1) สันติลักษณะ 2) สอุปาทิเสสนิพพาน 3) อนุปาทิเสส
นิพพาน 4) สุญญตนิพพาน 5) อนิมิตตนิพพาน 6) อัปปณิหตนิพพาน

       2) สารัตถะแห่งคัมภีร์มิลินทปัญหา แบ่งเป็น 6 ส่วน ดังนี้ (1) บุพพกรรมของพระนาคเสนและพระเจ้ามิลินท์ (2) ปัญหาเงื่อนเดียว (3) ปัญหาสองเงื่อน (4) เรื่องที่รู้โดยอนุมาน (5) ลักษณะแห่งธรรมต่างๆ (6) เรื่องที่จะพึงทราบด้วยอุปมา ส่วนสารัตถะในคัมภีร์มิลินทปัญหาที่เกี่ยวข้องกับปรมัตถธรรม ได้แก่ จิต เจตสิก รูป และนิพพาน นั้นปรากฏอยู่ทั่วไปในการถาม-ตอบ ปัญหาระหว่างพระยามิลินท์กับพระนาคเสนซึ่งไม่ได้ระบุตรงๆ ว่าอะไรเป็น จิต เจตสิก รูป และนิพพาน

        3) อภิปรัชญาที่ปรากฏในสารัตถะแห่งคัมภีร์มิลินทปัญหาซึ่งสามารถจัดเป็นหมวดหมู่ได้ 4 กลุ่ม คือ 1) มิลินทปัญหาที่เกี่ยวกับปรมัตถธรรมทั้ง 4 (จิต เจตสิก รูป และนิพพาน) 2) มิลินทปัญหาที่เกี่ยวกับปรมัตถธรรม 3 (จิต เจตสิก รูป) 3) มิลินทปัญหาเกี่ยวกับจิต และเจตสิก และ 4) มิลินทปัญหาที่เกี่ยวกับนิพพาน โดยมีลักษณะการถาม-ตอบปัญหา
ที่ปรากฏในมิลินทปัญหา