ภูมินิเวศพื้นที่ป่าต้นน้ำหนองหาร: การศึกษาบริบทและพัฒนาศักยภาพการจัดการท่องเที่ยว โดยชุมชน กรณีศึกษาชุมชนหลุบเลา ตำบลหลุบเลา อำเภอภูพาน จังหวัดสกลนคร

บทคัดย่อ

บทความวิจัยนี้ได้รับทุนสนับสนุนการวิจัยสำหรับบุคลากร มหาวิทยาลัยราชภัฏสกลนคร จากงบประมาณเงินรายได้ ประจำปีงบประมาณ พ.ศ. 2562 ระยะเวลาดำเนินการ 1 ปี และมีการพัฒนาประเด็นการวิจัยต่อเนื่องจนถึงปัจจุบัน ใช้ระเบียบวิจัยเชิงคุณภาพ (Qualitative Research Methods) โดยมีวัตถุประสงค์ 1) เพื่อศึกษาบริบทชุมชนการท่องเที่ยว กรณีศึกษาชุมชนหลุบเลา ตำบลหลุบเลา อำเภอภูพาน จังหวัดสกลนคร และ 2) เพื่อพัฒนาศักยภาพองค์กรชุมชนในการจัดการท่องเที่ยวอย่างมีส่วนร่วม และจัดทำข้อเสนอต่อหน่วยงานที่เกี่ยวข้องในระดับพื้นที่ เพื่อให้เกิดแผนสนับสนุนชุมชนภายหลังการวิจัยสิ้นสุดลง โดยการเลือกพื้นที่วิจัยแบบเจาะจงและมีวิธีการรวบรวมข้อมูลด้วยจาก 2 ส่วน คือ งานเอกสาร และเก็บรวบรวมข้อมูลภาคสนาม ด้วยเครื่องมือการวิจัยเชิงคุณภาพ ได้แก่ แบบสัมภาษณ์ แบบการสังเกตการณ์ และการสนทนากลุ่มย่อยเพื่อวิเคราะห์ข้อมูลเชิงพรรณนา

ผลการวิจัยพบว่า (1) ชุมชนหลุบเลา ตำบลหลุบเลา อำเภอภูพาน จังหวัดสกลนคร วิถีชุมชนชุมชนที่เป็นอัตลักษณ์ท้องถิ่นท่ามกลางธรรมชาติที่อุดมสมบูรณ์และความหลากหลายทรัพยากรการท่องเที่ยวที่สำคัญ ได้แก่ 1) ทรัพยากรป่าไม้หรือป่าชุมชน มีจำนวนหลายแปลง รวมเนื้อที่กว่า 5,654 ไร่

2) วัดถ้ำเสี่ยงของ ที่เป็นสถานปฏิบัติธรรมศูนย์รวมจิตใจของพุทธศาสนิกชนทั้งภายในและนอกชุมชนมาระยะเวลากว่า 61 ปี มี 3) การพัฒนารูปแบบเกษตรอินทรีย์และการแปรรูปอาหาร เพื่อสร้างความมั่นคงทางอาหารและการพัฒนาผลิตภัณฑ์ชุมชน และ 4) อัตลักษณ์ทางวัฒนธรรม ที่สะท้อนวิถีชีวิตทางวัฒนธรรม ผ่านปรากฏการณ์และเรื่องเล่าทางประวัติศาสตร์ เช่น บ้านไม้โบราณ ผ้าฝ้ายทอมือย้อมสีธรรมชาติ ต้นศรีมหาโพธิ์อายุ 200 ปี (2) ส่วนการพัฒนาศักยภาพองค์กรชุมชนในการจัดการท่องเที่ยวอย่างมีส่วนร่วมและจัดทำข้อเสนอต่อหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง พบว่า มีวิสาหกิจชุมชนกลุ่มศูนย์ข้าวชุมชนและปุ๋ยชีวภาพ หมู่ที่ 15 สร้างแนวทางร่วมกันเพื่อพัฒนาการท่องเที่ยว ได้แก่ 1) การเตรียมความพร้อมเพื่อรองรับการท่องเที่ยว เช่น แผนจัดทำฐานข้อมูลชุมชนเพื่อจัดทำคู่มือการท่องเที่ยว 2) การพัฒนาสื่อ ภายใต้ ชื่อเพจ “กลุ่มวิสาหกิจชุมชนบ้านหลุบเลานาจ่า” เพื่อเผยแพร่ผลผลิตหรือผลิตภัณฑ์ชุมชน งานวิจัยหรืองานบริการวิชาการระดับพื้นที่ 3) การสนับสนุนโครงการพัฒนาด้านการท่องเที่ยวร่วมกับหน่วยงานต่าง ๆ เพื่อเป็นการเสริมสร้างศักยภาพของกลุ่มอย่างต่อเนื่อง และ 4) การพัฒนากลไกตลาด เช่น สถานที่จำหน่ายสินค้าและบริการต่าง ๆ การพัฒนาคุณภาพสินค้า ซึ่งกระบวนการเหล่านี้จัดทำเป็นแผนงานเพื่อจัดทำข้อเสนอต่อหน่วยงานที่เกี่ยวข้องในการพัฒนาชุมชน สิ่งเหล่านี้สะท้อนทุนชุมชนหลายมิติ ทั้งทรัพยากรธรรมชาติ ศูนย์กลางศรัทธา เศรษฐกิจอินทรีย์ และอัตลักษณ์วัฒนธรรม ซึ่งส่งผลต่อขีดความสามารถในการจัดการท่องเที่ยว ในด้านการกำกับพื้นที่ การสร้างคุณค่าเชิงประสบการณ์ และการออกแบบกิจกรรมที่สอดคล้องกับบริบททางสังคม- วัฒนธรรม ทำให้ชุมชนสามารถพัฒนา ท่องเที่ยวเชิงนิเวศ–วัฒนธรรม ได้อย่างยั่งยืนมากขึ้น