การศึกษาระบบความเชื่อและการสืบทอดความหลากหลายทางวัฒนธรรมเกี่ยวกับศาลปู่ตาของกลุ่มชาติพันธุ์ในจังหวัดสกลนคร

บทคัดย่อ

บทความวิจัยนี้ได้รับทุนสนับสนุนการวิจัยสำหรับบุคลากร มหาวิทยาลัยราชภัฏสกลนคร จากงบประมาณเงินรายได้ ประจำปีงบประมาณ พ.ศ. 2562 ระยะเวลาดำเนินการ 1 ปี และมีการพัฒนาประเด็นการวิจัยต่อเนื่องจนถึงปัจจุบัน ใช้ระเบียบวิธีวิจัยเชิงคุณภาพ (Qualitative Research Methods) โดยมีวัตถุประสงค์ 1) เพื่อศึกษาความเชื่อเกี่ยวกับศาลปู่ตาของกลุ่มชาติพันธุ์ในจังหวัดสกลนคร และ 2) เพื่อศึกษารูปแบบการมีส่วนร่วมของชุมชน ในการสืบทอดความเชื่อเกี่ยวกับศาลปู่ตาของกลุ่มกลุ่มชาติพันธุ์ในจังหวัดสกลนคร โดยการเลือกพื้นที่วิจัยแบบเจาะจง และใช้วิธีศึกษาการรวบรวมข้อมูล 2 ส่วน คือ งานเอกสาร และเก็บรวบรวมข้อมูลภาคสนาม ด้วยเครื่องมือการวิจัยเชิงคุณภาพ ได้แก่ แบบสัมภาษณ์ แบบการสังเกตการณ์ และการสนทนากลุ่มย่อยเพื่อวิเคราะห์ข้อมูลเชิงพรรณนา

ผลการวิจัย พบว่า ระบบความเชื่อและการสืบทอดความหลากหลายทางวัฒนธรรมเกี่ยวกับศาลปู่ตาของกลุ่มชาติพันธุ์ต่าง ๆ ในจังหวัดสกลนคร จาก 4 พื้นที่กรณีศึกษาตามความเชื่อของแต่ละกลุ่มชาติพันธุ์ ได้แก่ 1) ศาลเจ้าปู่นาโพธิ์-นาเพียง อำเภอวารนิวาส และ 2) ศาลเจ้าปู่ภูเงิน อำเภอพังโคน ของกลุ่มชาติพันธุ์ไทยลาวและไทยญ้อ ส่วน 3) ศาลปู่ตา อำเภออากาศอำนวย ของกลุ่มชาติพันธุ์ไทโย้ย ระยะหลังมีการผสมผสานความเชื่อของคนไทยเชื้อสายจีนร่วมด้วย 4) ศาลเจ้าพ่อมเหสักข์ อำเภอเมืองสกลนคร ของกลุ่มชาติพันธุ์ภูไท แต่ละพื้นที่จะมีการเลือกทำเลที่ตั้งศาลบนพื้นที่สูงและเงียบสงบ ความเชื่อเรื่องศาลปู่ตาเป็นวัฒนธรรมความเชื่อพื้นฐานเกี่ยวกับวิญญาณของบรรพบุรุษหรืออำนาจเหนือธรรมชาติของชาวบ้านหรือคนอีสาน ที่คอยปกป้อง และดูแลรักษาลูกหลาน ดังนั้นความเชื่อสะท้อนผ่านประเพณีหรือการประกอบพิธีกรรม เช่น การบวงสรวง การบนหรือการบ๋า โดยจะมี “พ่อจ้ำ”หรือ “กวนจ้ำ” เป็นสื่อกลาง นับเป็นการผสมผสานความเชื่อระหว่างผีกับพระพุทธศาสนาควบคู่กัน เป็นเครื่องยึดเหนี่ยวจิตใจของผู้คนในชุมชนท้องถิ่นได้เป็นอย่างดี ส่วนรูปแบบการมีส่วนร่วมของชุมชนในการสืบทอดความเชื่อเกี่ยวกับศาลปู่ตาของกลุ่มกลุ่มชาติพันธุ์ในจังหวัดสกลนคร พบว่ามี 3 รูปแบบ ได้แก่ 1) การจัดการโดยชุมชน ขึ้นอยู่กับศักยภาพและกลไกการจัดการภายในแต่ละชุมชน และ 2) การมีส่วนร่วมของชุมชนท้องถิ่นร่วมกับหน่วยงานที่เกี่ยวข้องในระดับพื้นที่ ด้านงบประมาณและวิชาการ 3) การผสมผสานทางวัฒนธรรมร่วมสมัย มีการลื่นไหลทางวัฒนธรรมของผู้คนเข้ามาอาศัยใหม่หรือนักท่องเที่ยวส่งผลให้ความเชื่อเกี่ยวกับศาลปู่ตามีการปรับตัวและดำรงอยู่ร่วมกับความเปลี่ยนแปลงของสังคมอย่างกลมกลืน