การศึกษาเชิงวิเคราะห์หลักการปฏิบัติสมาธิของสมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (ป.อ.ปยุตฺโต)

บทคัดย่อ

วิทยานิพนธ์นี้มีวัตถุประสงค์ ๓ ประการ คือ (๑) เพื่อศึกษาหลักการปฏิบัติสมาธิที่ปรากฏในคัมภีร์พระพุทธศาสนา (๒) เพื่อศึกษาหลักการปฏิบัติสมาธิของสมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (ป.อ. ปยุตฺโต) และ (๓) เพื่อวิเคราะห์หลักการปฏิบัติสมาธิของสมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (ป.อ. ปยุตฺโต) เป็นการวิจัยเชิงเอกสาร โดยศึกษาข้อมูลจากคัมภีร์พระพุทธศาสนาและผลงานของสมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (ป.อ. ปยุตฺโต) วิเคราะห์เอกสารเชิงพรรณา

ผลการวิจัยพบว่า หลักการปฏิบัติสมาธิที่ปรากฏในคัมภีร์พระพุทธศาสนามีโครงสร้างอยู่บนพระสัทธรรม ๓ ประการ คือ ปริยัติสัทธธรรม ปฏิบัติสัทธรรม และปฏิเวธสัทธรรม

หลักการปฏิบัติสมาธิของสมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (ป.อ. ปยุตฺโต) แบ่งออกเป็น ๔ แบบคือ (๑) สมาธิแบบธรรมดาพาไปเอง เป็นกระบวนธรรมที่เป็นไปเองตามธรรมชาติคือการกระทำสิ่งที่ดีงาม การระลึกถึงความดีของตน การระลึกถึงพระรัตนตรัย การพิจารณาหลักธรรม (๒) สมาธิตามหลักอิทธิบาท คือสมาธิที่เกิดจากฉันทะ วิริยะ จิตตะ วิมังสา (๓) สมาธิอย่างสามัญใช้สติเป็นตัวนำเพื่อให้เกิดปัญญาคือการดึงสติให้อยู่กับอารมณ์ (๔) สมาธิอย่างเป็นแบบแผน มีการเตรียมตัว มีการปฏิบัติวางเป็นรูปแบบ ขั้นตอนดำเนินไปตามลำดับ 

วิเคราะห์หลักการปฏิบัติสมาธิตามคำสอนของสมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (ป.อ. ปยุตฺโต) (๑) การปฏิบัติสมาธิแบบพาไปเอง สอดคล้องกับหลักคำสอนเรื่อง ธรรมสมาธิ  ได้แก่ปราโมทย์ ปีติ ปัสสัทธิ สุข สมาธิ กุศลกรรมบถ ๑๐ ประการ พรหมวิหาร ๔ ประการ  (๒) สมาธิตามหลักอิทธิบาทสอดคล้องกับคำสอนเรื่อง อิทธิบาท ทำฉันทะ วิริยะ จิตตะ วิมังสา ให้เป็นใหญ่ เป็นธุระ เป็นหัวหน้า ปธานสังขารคือความเพียรที่เป็นแรงสร้างสรรค์ (๓) สมาธิอย่างสามัญใช้สติเป็นตัวนำให้เกิดปัญญา สอดคล้องกับหลักสติปัฏฐาน ๔ ประการคือ กาย เวทนา จิต ธรรม (๔) สมาธิอย่างมีแบบแผนสอดคล้องกับหลักหลักคำสอน ศีล สมาธิ ปัญญา  การอธิบายสมาธิทั้ง ๔ แบบของสมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ตั้งอยู่บนฐานของคัมภีร์พระไตรปิฎกและอรรถกถา