ศึกษาวิเคราะห์กระบวนธรรมของกิเลสวัฏในปฏิจจสมุปบาท: อวิชชา ตัณหา อุปาทาน

บทคัดย่อ

บทความวิจัยนี้ มีวัตถุประสงค์ ๓ ประการ คือ (๑) เพื่อศึกษากิเลสในคัมภีร์พระพุทธศาสนา (๒) เพื่อศึกษากิเลสวัฏในปฏิจจสมุปบาท และ (๓) เพื่อวิเคราะห์กระบวนธรรมของกิเลสวัฏในปฏิจจสมุปบาท: อวิชชา ตัณหา อุปาทาน เป็นการวิจัยแบบคุณภาพเชิงเอกสาร (Documentary Research) โดยศึกษาจากพระไตรปิฎกและอรรถกถา

ผลการวิจัยพบว่า กิเลส หมายถึง สภาวธรรมที่ทำให้จิตเศร้าหมอง กิเลสที่ปรากฏในพระสูตร คือ อุปกิเลส ๑๖ อกุศลมูล ๓ กิญจนะ ๓ อัคคิ ๓ นิวรณ์ ๕ ปปัญจธรรม ๓ จำนวนของกิเลสขึ้นอยู่กับบริบทของผู้ฟัง กิเลสตามพระอภิธรรม มีจำนวน ๑๐ คือ โลภะ โทสะ โมหะ มานะ ทิฏฐิ วิจิกิจฉา ถีนะ อุทธัจจะ อหิริกะ และอโนตตัปปะ กิเลสตามพระสูตรและพระอภิธรรมจำนวนต่างกัน แต่เมื่อว่าโดยสภาวะแล้วมีการอธิบายตรงกัน

กิเลสวัฏมี ๓ คือ อวิชชา ตัณหา อุปาทาน ความไม่รู้ ความอยาก ความยึดมั่นที่เกิดภายในจิตใจของมนุษย์ ได้ขับเคลื่อนให้มนุษย์แสดงพฤติกรรมทางกาย วาจา ใจ เวลาใดตัณหาอุปาทานเกิดขึ้น เวลานั้นอวิชชาก็เกิดพร้อมด้วยตัณหาอุปาทาน เวลาใดความแก่และใกล้จะตายเกิดขึ้น เวลานั้นบุคคลนั้นจะมีความอยากเป็นหนุ่มสาวอยากมีอายุยืนความไม่อยากตาย อวิชชาและตัณหาทั้ง ๒ เปรียบเหมือนวัฏศีรษะเป็นหัวรถจักรวิ่งลงสู่ทุคติบ้าง วิ่งขึ้นสู่สุคติบ้าง

กระบวนธรรมของอวิชชา ตัณหา อุปาทาน ในขณะเกิดอกุศลโลภจิตมีกระบวนธรรมดังนี้ อวิชชา สังขาร วิญญาณ นาม ฉัฏฐายตนะ ผัสสะ เวทนา ตัณหา อุปาทาน ภพ ชาติ ชรามรณะ ในขณะเกิดอกุศลโทสจิต มีกระบวนธรรมดังนี้ อวิชชา สังขาร วิญญาณ นาม ฉัฏฐายตนะ ผัสสะ เวทนา ปฏิฆะ อธิโมกข์ ภพ ชาติ ชรามรณะ ในขณะเกิดกุศลจิตมีกระบวนธรรมดังต่อไปนี้ กุศลมูล สังขาร วิญญาณ นาม ฉัฏฐายตนะ เวทนา ปสาทะ อธิโมกข์ ภพ ชาติ ชรามรณะ การที่จะตัดกระบวนการของอวิชชา ตัณหา อุปาทาน ควรปฏิบัติตามโพธิปักขิยธรรมเพื่อบรรลุธรรมตามลำดับชั้นคือ พระโสดาบัน พระสกทาคามี พระอนาคามี และพระอรหันต์