การศึกษาวิเคราะห์สาเหตุและปัจจัยแห่งการสำรวมอินทรีย์ในภิกขุวรรค อรรถกถาธรรมบท

บทคัดย่อ

บทความวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์ ๓ ประการ คือ (๑) เพื่อศึกษาโครงสร้างและเนื้อหาในภิกขุวรรค อรรถกถาธรรมบท (๒) เพื่อศึกษาหลักการสำรวมอินทรีย์ในภิกขุวรรค อรรถกถาธรรมบท (๓) เพื่อวิเคราะห์สาเหตุและปัจจัยแห่งการสำรวมอินทรีย์ในภิกขุวรรค อรรถกถาธรรมบท เป็นการวิจัยเชิงเอกสารโดยศึกษาข้อมูลจากพระไตรปิฎกและอรรถกถา ผลการวิจัยพบว่า ภิกขุวรรคปรากฏในพระไตรปิฎกเล่มที่ ๒๕ โครงสร้างและเนื้อหาเป็นร้อยกรองคาถาฉันทลักษณ์ ในอรรถกถามีเนื้อหาทั้งร้อยกรองและร้อยแก้ว จำนวน ๑๒ เรื่อง ได้แก่ (๑) เรื่องภิกษุ ๕ รูป (๒) เรื่องภิกษุฆ่าหงส์ (๓) เรื่องพระโกกาลิกะ (๔) เรื่องพระธรรมารามเถระ (๕) เรื่องภิกษุผู้คบฝ่ายผิดรูปใดรูปหนึ่ง (๖) เรื่องปัญจัคคทายกพราหมณ์ (๗) เรื่องภิกษุหลายรูป (๘) เรื่องภิกษุ ๕๐๐ รูป (๙) เรื่องพระสันตกายเถระ (๑๐) เรื่องพระนังคลกูฏเถระ (๑๑) เรื่องพระวักกลิเถระ (๑๒) เรื่องสุมนสามเณร หลักการสำรวมอินทรีย์ในภิกขุวรรค เป็นการจัดระเบียบทางทวารทั้ง ๖ ได้แก่ ตา หู จมูก ลิ้น กาย และใจ ไม่ให้หวั่นไหวไปตามอารมณ์ที่มากระทบ เพื่อให้เกิดความสำรวมกายวาจาใจ มีหลักธรรมสนับสนุน คือ ศีล สมาธิ ปัญญา ศรัทธา ความเพียร ความอดทน อโลภะ อโทสะ อโมหะ หิริ โอตตัปปะ สติ สัมปชัญญะ ความไม่ยึดมั่นถือมั่นในขันธ์ ๕ ความไม่คึกคะนองทางกายวาจาใจ ซึ่งเป็นหลักการสำรวมอินทรีย์ที่สำคัญในการส่งเสริมสนับสนุนให้ผู้ปฏิบัติบรรลุมรรคผลนิพพาน สาเหตุและปัจจัยแห่งการสำรวมอินทรีย์ในภิกขุวรรค เหตุปัจจัยสนับสนุน คือ ทาน ศรัทธา ขันติ วิริยะ สติ ศีล สมาธิ ปัญญา ความไม่ประมาท นาถธรรม กัลยาณมิตร วาจางาม ยินดีในธรรม โพธิปักขิยธรรม ๓๗ ขันธ์ ๕ สันโดษ ปีติ ปราโมทย์ และปฏิสันถาร ซึ่งการปฏิบัติเหล่านี้นำไปสู่การสำรวมทวาร การพิจารณาเตือนตน การสำรวมมือ เท้า วาจา สำรวมตน สำรวมใจ สำรวมอย่างสม่ำเสมอ ความสงบแห่งกายวาจาใจ การปฏิบัติธรรม การกำจัดราคะโทสะและโมหะ การบรรลุธรรม