การศึกษาเบิกปัญญาจริงหรือ

บทคัดย่อ

บทความนี้เรียบเรียงจากบทปาฐกถาภาษาอังกฤษ เรื่อง Liberal Arts Liberates?  ที่อาจแปลเป็นไทยได้ว่า “การศึกษาเบิกปัญญาจริงหรือ”  ซึ่งนำเสนอเป็นปาฐกถานำในการประชุมวิชาการมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ระดับชาติและนานาชาติ จัดโดยคณะศิลปศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล (6 มิถุนายน 2567)  ชื่อของบทความแฝงคำถามของผู้เขียน เพื่อให้ผู้ฟังและผู้อ่านร่วมกันแสวงหาคำตอบต่อปัญหาของอุดมศึกษาในปัจจุบัน ซึ่งเป็นปัญหาที่มีลักษณะลื่นไหล  อย่างไรก็ตาม  ในเนื้อหาของบทความ ผู้เขียนมั่นใจที่จะเสนอประเด็นหลัก 2 ประเด็น  ประเด็นแรก  การศึกษาเบิกปัญญาเป็นวิธีคิดและเป็นวิถีชีวิต มากกว่าการจัดองค์กรทางการศึกษา  ประเด็นที่สอง การศึกษาเบิกปัญญาเกิดขึ้นได้ในทุกกาลเทศะ  อนึ่ง  ผู้เขียนมิได้มุ่งที่การอภิปรายประเด็นว่าด้วยนิยามของการศึกษาเบิกปัญญา แต่ได้วิเคราะห์และตีความตัวอย่างของปรากฏการณ์ทางการศึกษาในความหมายที่กว้างที่สุด ซึ่งเรียนรู้ได้จากพัฒนาการของอุดมศึกษาทั้งในโลกตะวันตกและในประเทศไทย รวมทั้งจากประสบการณ์ส่วนตัว และนำปรากฏการณ์ดังกล่าวมาถกแถลงในหัวข้อกว้าง ๆ 9 หัวข้อ ได้แก่  ความเชื่อมั่นในมนุษยชาติ   การแสวงหาความรู้โดยไม่มุ่งอรรถประโยชน์   อุดมคติของวิลเฮล์ม ฟอน ฮุมโบลท์ว่าด้วยการปลูกปัญญาและบุคลิกภาพ  วัฒนธรรมแห่งทวิวัจน์  อดีตที่ไม่มีวันสูญสลาย  การเรียนวิธีการเรียนรู้  การศึกษาไร้พรมแดน พลวัตแห่งการศึกษา และความสำนึกในจริยธรรมในฐานะจุดหมายปลายทางของกิจทางวิชาการ การเชื่อมโยงประเด็นเหล่านี้เข้าด้วยกันได้แสดงไว้เป็นแผนภูมิเพื่อให้เห็นภาพรวมโดยชัดเจน ผู้เขียนเห็นว่าขณะนี้มีความจำเป็นอย่างยิ่งที่จะต้องเร่งกระบวนการต่อสู้กับการทำอุดมศึกษาให้กลายเป็นการผลิตและจำหน่ายสินค้า  และการให้น้ำหนักมากเกินพอดีในการสนับสนุนการวิจัยที่เน้นแต่ประโยชน์ใช้สอย ในส่วนท้ายของบทความ ผู้เขียนแสดงความหวังว่าทุนทางวัฒนธรรมน่าจะแข็งแกร่งพอที่จะเป็นแรงหนุนในการต่อสู้อันสำคัญยิ่งนี้