นวัตกรรมการมีส่วนร่วมของผู้สูงวัย ผ่านศิลปะชุมชนบนฐานทุนวัฒนธรรมในพื้นที่คุ้งบางกะเจ้า อำเภอพระประแดง จังหวัดสมุทรปราการ

บทคัดย่อ

การวิจัยครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อสร้างองค์ความรู้ด้านนวัตกรรมการมีส่วนร่วมระหว่างผู้สูงวัยกับงานศิลปะชุมชนบนฐานทุนวัฒนธรรม และเพื่อส่งเสริมให้เกิดเทศกาลศิลปะผู้สูงวัยในพื้นที่คุ้งบางกะเจ้า จังหวัดสมุทรปราการ โดยใช้ระเบียบวิธีวิจัยเชิงคุณภาพและการวิจัยเชิงสร้างสรรค์ กลุ่มเป้าหมายประกอบด้วยผู้สูงอายุในพื้นที่จำนวน 40 ท่าน ที่คัดเลือกแบบเจาะจง พร้อมด้วยผู้เชี่ยวชาญด้านศิลปะและปราชญ์ชาวบ้าน จำนวน 6 ท่าน ผลการศึกษาพบว่า คุ้งบางกะเจ้ามีทุนวัฒนธรรมที่เข้มแข็ง 3 ด้านหลัก ได้แก่ 1) ทุนทางประวัติศาสตร์และการผสมผสานชาติพันธุ์ 2) ทุนทางระบบนิเวศและเกษตรกรรม “ป่าสามน้ำ” และ 3) ทุนทางจิตสำนึกในการอนุรักษ์สิ่งแวดล้อม ผู้วิจัยได้นำทุนเหล่านี้มาออกแบบกิจกรรมศิลปะที่มีส่วนร่วม 3 กิจกรรม ได้แก่ “ฉลุลมหายใจแห่งคุ้งสีเขียว” การใช้ศิลปะการฉลุกระดาษร่วมสมัยที่ได้แรงบันดาลใจจากลวดลายโลงมอญและธรรมชาติ  “ถักทอวิถีบางกะเจ้า” การนำเศษผ้าและเส้นใยปอกระเจามาสร้างงานศิลปะเพื่อสื่อสารเรื่องราวในอดีต “ถักยอด้วยหัวใจ ณ บางยอ” การนำถุงพลาสติกเหลือทิ้งมาถักโคเชต์เป็นผลงานศิลปะขนาดใหญ่ (upcycling) เพื่อสร้างความภาคภูมิใจและลดขยะในชุมชน ผลการจัดเทศกาลศิลปะสูงวัย พบว่าได้รับความสนใจจากนักท่องเที่ยวจำนวนมาก ผู้เข้าร่วมกิจกรรมมีความพึงพอใจในระดับดีมาก โดยเฉพาะความรู้สึกสนุกและภาคภูมิใจในผลงานที่สร้างร่วมกับชุมชน งานวิจัยนี้สะท้อนให้เห็นว่าศิลปะเป็นเครื่องมือสำคัญในการยกระดับสุขภาวะทางจิตใจ ช่วยให้ผู้สูงอายุรู้สึกมีคุณค่า (active aging) และสามารถต่อยอดเป็นนวัตกรรมด้านวัสดุเพื่อการท่องเที่ยวอย่างยั่งยืนในพื้นที่ได้