ความเปราะบางของครัวเรือนกับผลกระทบของการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศของชุมชนชายฝั่งรอบอ่าวปัตตานี ประเทศไทย: ด้วยวิธีวิจัยเชิงผสมผสานภายใต้ดัชนีความเปราะบางการดำรงชีพระดับครัวเรือนตามกรอบแนวคิด IPCC
DOI:
https://doi.org/10.14456/jesm.2026.1คำสำคัญ:
ความเปราะบางของครัวเรือ, ผลกระทบการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ, อ่าวปัตตานีบทคัดย่อ
บทความนี้วิเคราะห์ปัจจัยที่มีอิทธิพลต่อความเปราะบางด้านความอ่อนไหวจากการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศระดับครัวเรือน ตามกรอบแนวคิด HLVI-IPCC ด้วยการวิจัยแบบผสมผสาน เก็บข้อมูลครัวเรือน 8 ตำบล (n= 368) ใช้แบบสอบถามและการประชุมเชิงปฏิบัติการ 2 ครั้ง ประชุมกลุ่มย่อย 8 ครั้ง โดยมีผู้มีส่วนได้ส่วนเสียที่ครอบคลุม 107 คน วิเคราะห์ผลด้วยสถิติเชิงพรรณนาสมการถดถอยอย่างง่ายและพหุคูณและการวิเคราะห์เชิงเนื้อหา
ผลการศึกษาพบว่าปัจจัยที่มีอิทธิพลร่วมต่อความเปราะบางด้านความอ่อนไหวต่อการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ คือ ครัวเรือนกลุ่มเปราะบางและจำนวนสมาชิกในครัวเรือน ทั้งนี้ กลุ่มครัวเรือนเปราะบางมีโอกาสเกิดความเปราะบางด้านความอ่อนไหวเป็น 1.5 เท่าของกลุ่มครัวเรือนเดี่ยว (95% CI = 1.02-2.41) ในขณะที่จำนวนสมาชิกในครัวเรือนเป็นปัจจัยปกป้อง (มีผลทำให้ความอ่อนไหวลดลง) โดยกลุ่มครัวเรือนที่มีสมาชิกตั้งแต่ 9 คนขึ้นไป มีโอกาสเกิดความเปราะบางฯ เป็น 0.4 เท่า ของกลุ่มครัวเรือนที่มีสมาชิก 1-4 คน (95% CI = 0.16-0.95) โมเดลที่ได้สามารถอธิบายอิทธิพลร้อยละ 6.08 ค่าการทำนายค่อนข้างต่ำ (χ² = 17.19, df = 5, p < .001, Nagelkerke R² = 0.0608) เนื่องจากปัจจัยด้านสังคมเป็นปัจจัยที่มีความซับซ้อนแต่ผลการศึกษาทำให้ได้ข้อมูลเชิงลึกที่สำคัญเพื่อให้หน่วยงานระดับท้องถิ่นสามารถนำไปใช้กำหนดพื้นที่เป้าหมายในการจัดสรรทรัพยากรช่วยเหลือได้อย่างแม่นยำยิ่งขึ้น
เอกสารอ้างอิง
Adhikari, S., Dhungana, N., & Upadhaya, S. (2020). Watershed communities’ livelihood vulnerability to climate change in the Himalayas. Climatic Change, 162, 1307–1321. https://doi.org/10.1007/s10584-020-02870-8
Alam, G. M. M. (2017). Livelihood cycle and vulnerability of rural households to climate change and hazards in Bangladesh. Environmental Management, 59, 777–791. https://doi.org/10.1007/s00267-017-0826-3
Aldrich, D. P. (2012). Building resilience: Social capital in post-disaster recovery. University of Chicago Press.
Arunrat, N., Wang, C., Pumijumnong, N., Sereenonchai, S., & Cai, W. (2017). Farmers’ intention and decision to adapt to climate change: A case study in the Yom and Nan basins, Phichit province of Thailand. Journal of Cleaner Production, 143, 672–685. https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2016.12.058
Banerjee, S., Gerlitz, J. Y., & Hoermann, B. (2011). Remittances: A key to adaptation? Perspectives from communities exposed to water stress in Himalayan region. International Centre for Integrated Mountain Development.
Center for Climate Change and Environmental Management. (2024). Spatial risk database of climate change impacts. https://www.dcce.go.th/wp-content/uploads/2025/05/NAP-Thailand-2024-Thai-Edition.pdf
Cheewinsiriwat, P., Langkulsen, U., Lertwattanamongkol, V., Poompongthai, W., Lambonmung, A., Chamchan, C., Boonmanunt, S., Nakhapakorn, K., & Moses, C. (2024). Assessing coastal vulnerability to climate change: A case study of Nakhon Si Thammarat and Krabi. Social Sciences, 13(3), 142. https://doi.org/10.3390/socsci13030142
Department of Marine and Coastal Resources. (2022). Coastal erosion areas of Thailand. https://warning.dmcr.go.th/th/knowledge/detail/19784
Dhungana, N., Silwal, N., & Upadhaya, S. (2018). Local people’s perception and awareness of climate change: A case study from community forests in Lamjung District, Western Nepal. Banko Janakari, 28(2), 60–71. https://doi.org/10.3126/banko.v28i2.24189
Disaster Prevention and Mitigation Office. (2020). Risk hazard-map of Pattani province. https://ptn.disaster.go.th/ptn/cms?id=31182
Durstmueller, F., Horváth, I., Brugger, K., & Schmidt, A. E. (2024). Climate change and health vulnerability assessments to increase regional climate resilience. European Journal of Public Health, 34(Suppl. 3). https://doi.org/10.1093/eurpub/ckae144.476
Fahad, S., Hossain, M. S., Huong, N. T. L., Nassani, A. A., Haffar, M., & Naeem, M. R. (2022). An assessment of rural household vulnerability and resilience in natural hazards: Evidence from flood prone areas. Environment, Development and Sustainability, 25, 5561–5577. https://doi.org/10.1007/s10668-022-02620-5
Gentle, P., Thwaites, R., & Race, D. (2018). Household and community responses to impacts of climate change in the rural hills of Nepal. Climatic Change, 147, 267–282. https://doi.org/10.1007/s10584-017-2124-8
Hahn, M. B., Riederer, A. M., & Foster, S. O. (2009). The Livelihood Vulnerability Index: A pragmatic approach to assessing risks from climate variability and change—A case study in Mozambique. Global Environmental Change, 19(1), 74–88. https://doi.org/10.1016/j.gloenvcha.2008.11.002
Hosmer, D. W., & Lemeshow, S. (2000). Applied logistic regression (2nd ed.). Wiley. https://doi.org/10.1002/0471722146
Huong, N. T. L., Yao, S., & Fahad, S. (2018). Assessing household livelihood vulnerability to climate change: The case of Northwest Vietnam. Human and Ecological Risk Assessment: An International Journal, 25(5), 1157–1175. https://doi.org/10.1080/10807039.2018.1460801
Intergovernmental Panel on Climate Change. (2022). Climate change 2022: Impacts, adaptation, and vulnerability. Contribution of Working Group II to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change. Cambridge University Press.
Jalal, M. J. E., Akhtaruzzaman, K., Hossain, M. E. H., Yedla, S., & Alam, G. M. M. (2021). Does climate change stimulate household vulnerability and income diversity? Evidence from southern coastal region of Bangladesh. Heliyon, 7, e07990. https://doi.org/10.1016/j.heliyon.2021.e07990
Krejcie, R. V., & Morgan, D. W. (1970). Determining sample size for research activities. Educational and Psychological Measurement, 30(3), 607–610. https://doi.org/10.1177/001316447003000308
Laitae, C., Praneetvatakul, S., & Vijitsrikamol, K. (2014). Assessment of Vulnerability Index on Climate Variability in Eastern Thailand. Kasetsart Journal of Social Sciences, 35(3), 432–446. https://so04.tci-thaijo.org/index.php/kjss/article/view/247289
Mekonen, A. A., & Berlie, A. B. (2021). Rural households’ livelihood vulnerability to climate variability and extremes: A livelihood zone-based approach in the Northeastern Highlands of Ethiopia. Ecological Processes, 10, 55. https://doi.org/10.1186/s13717-021-00313-5
Muluneh, M. G. (2021). Impact of climate change on biodiversity and food security: A global perspective—A review article. Agriculture & Food Security, 10, 36. https://doi.org/10.1186/s40066-021-00318-5
National Economic and Social Development Council. (2023). Report on analysis of poverty and inequality situation in Thailand. http://www.nesdc.go.th
Pattani Provincial Statistical Office. (2025). Population and household data, Pattani province. https://pattani.nso.go.th/
Provincial Disaster Prevention and Mitigation Office, Pattani. (2020). Disaster risk areas in Pattani. https://ptn.disaster.go.th/ptn/cms?id=31181
Rai, P., Bajgai, Y., Rabgyal, J., Katwal, T. B., & Delmond, A. R. (2022). Empirical evidence of the livelihood vulnerability to climate change impacts: A case of potato-based mountain farming systems in Bhutan. Sustainability, 14(4), 2339. https://doi.org/10.3390/su14042339
Shen, J., Duan, W., Wang, Y., & Zhang, Y. (2022). Household livelihood vulnerability to climate change in West China. International Journal of Environmental Research and Public Health, 19(1), Article 551. https://doi.org/10.3390/ijerph19010551
Tran, T. P., Nguyen, Q. T., Dinh, N. C., Chuong, H. V., Ha, H. D., & Hung, H. T. (2023). Livelihood vulnerability to climate change: Indexes and insights from two ethnic minority communities in Central Vietnam. Environmental Challenges, 10, 100666. https://doi.org/10.1016/j.envc.2022.100666
United Nations Development Program. (2022). Integrating disaster reduction with adaptation to climate change: Proceedings of the Synthesis of UNDP Expert Group Meeting, Havana, Cuba.
Wangmo, S., Dorji, U., & Dorji, N. (2023). Assessing the livelihood vulnerability to impact of climate change in Western Bhutan. Journal of Agricultural and Ecological Research International, 24, 21–39. https://journaljaeri.com/index.php/JAERI/article/view/558/1114
Zainab, A., & Shah, K. U. (2024). Taking stock of recent progress in livelihood vulnerability assessments to climate change in the developing world. Climate, 12(7), 100. https://doi.org/10.3390/cli12070100
