ตำนานพระนางสร้อยดอกหมาก: ภาษากับการประกอบสร้างภาพแทน สู่บทบาทการขึ้นทะเบียนมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมของชาติ
Article Sidebar
Main Article Content
บทคัดย่อ
บทความวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) วิเคราะห์ภาษากับการประกอบสร้างภาพแทนตำนาน พระนางสร้อยดอกหมากในแต่ละสำนวน และ 2) วิเคราะห์บทบาทของภาพแทนตำนานพระนาง-สร้อยดอกหมากที่มีต่อการขึ้นทะเบียนมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมของชาติ ด้านวรรณกรรมพื้นบ้านและภาษา โดยใช้ระเบียบวิธีวิจัยเชิงคุณภาพ ข้อมูลที่ใช้ในการวิจัย ได้แก่ ตำนานพระนางสร้อยดอกหมากจากเอกสารประวัติศาสตร์ วรรณกรรมมุขปาฐะ และวรรณกรรมสำหรับเยาวชน ประกอบกับข้อมูลภาคสนามจากการสัมภาษณ์ปราชญ์ชุมชนและการสนทนากลุ่ม วิเคราะห์ข้อมูลโดยประยุกต์ใช้แนวคิดภาษากับการประกอบสร้างภาพแทนของ Hall (1997) เป็นแนวคิดหลัก
ผลการวิจัยพบว่า ภาษาที่ปรากฏในตำนานแต่ละสำนวนเป็นกลไกสำคัญในการประกอบสร้างภาพแทน 5 ลักษณะ ได้แก่ 1) ภาพแทนตัวละคร 2) ภาพแทนสถานที่ 3) ภาพแทนความสัมพันธ์ไทย-จีน 4) ภาพแทนทุนทางวัฒนธรรมด้านคติความเชื่อ และ 5) ภาพแทนบทเรียนทางศีลธรรมและจริยธรรม ทำให้ตำนานสามารถเชื่อมโยงองค์ประกอบของเรื่องเล่ากับบริบทความเป็นจริงทางสังคม วัฒนธรรม และความเชื่อของชุมชนได้อย่างเป็นระบบ นอกจากนี้ ภาพแทนที่ปรากฏยังมีบทบาทสำคัญต่อกระบวนการขึ้นทะเบียนมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมของชาติ ทั้งด้านการยืนยันคุณค่าทางภาษาและวรรณกรรมพื้นบ้าน สะท้อนอัตลักษณ์และเอกลักษณ์ท้องถิ่น เชื่อมโยงเรื่องเล่ากับประวัติศาสตร์ชุมชน ถ่ายทอดคุณค่าทางจิตใจ ความเชื่อ และความสัมพันธ์ทางวัฒนธรรม รวมถึงการธำรงและสืบทอดมรดกภูมิปัญญาในสังคมร่วมสมัย
Article Details
อนุญาตภายใต้เงื่อนไข Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
เอกสารอ้างอิง
กนกพรรณ วิบูลยศริน. (2566). การเล่าเรื่อง. สยามจุลละมณฑล.
กรมศิลปากร. (2507). คำให้การชาวกรุงเก่า. ไทยแบบเนียน.
กรมส่งเสริมวัฒนธรรม. (2561). มรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม ประจำปี พ.ศ. 2561. รุ่งศิลป์การพิมพ์ (1977).
กรมส่งเสริมวัฒนธรรม. (2566). คู่มือดำเนินงานตามพระราชบัญญัติส่งเสริมและรักษามรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม พ.ศ. 2559. (พิมพ์ครั้งที่ 3). สถาบันวัฒนธรรมศึกษา กรมส่งเสริมวัฒนธรรม.
ขันธ์ชัย อธิเกียรติ และ สิริพัชร์ เจษฎาวิโรจน์. (2551). หนังสือแบบเรียน รายวิชาพื้นฐานภาษาไทย วรรณคดีและวรรณกรรม ป.5. (พิมพ์ครั้งที่ 9). อักษรเจริญทัศน์.
จุฑามาศ ประมูลมาก และ สุรสิทธิ์ อมรวณิชศักดิ์. (2554). ตำนานว่าด้วย “ธิดาพระเจ้ากรุงจีน” ในสังคมสยาม. วารสารจีนศึกษา, 4(4), 44-68. https://so01.tci-thaijo.org/index.php/CSJ/article/view/55095
ชนินทร์ ผ่องสวัสดิ์. (2562). ศึกษาการอธิบายเหตุของสถานที่และภูมินามในจังหวัดพระนครศรีอยุธยาที่ปรากฏในตำนานเจ้าแม่สร้อยดอกหมาก. วารสารวิชาการอยุธยาศึกษา, 11(1), 25-31. https://so02.tci-thaijo.org/index.php/jas/article/view/245542
ธนกร สุวรรณอำภา, ชนัย วรรณะลี และ จุลชาติ อรัณยะนาค. (2565). การสร้างสรรค์ละครพันทางหลังยุคจารีต เรื่องเจ้าแม่สร้อยดอกหมาก. วารสารมนุษยสังคมสาร (มมส.), 20(3), 1-21. https://so03.tci-thaijo.org/index.php/jhusoc/issue/view/17364
ธนกร สุวรรณอำภา. (2566). ละครพันทางหลังยุคจารีต เรื่องเจ้าแม่สร้อยดอกหมาก [วิทยานิพนธ์ปริญญาดุษฎีบัณฑิต]. สถาบันบัณฑิตพัฒนาศิลป์.
พระมหาพรชัย สิริวโร (ศรีภักดี), พระมหาขวัญชัย กิตฺติเมธี (เหมประไพ) และ เพ็ญพรรณ เฟื่องฟูลอย. (2568). พื้นที่ศักดิ์สิทธิ์: การกลับกลายเป็นความศักดิ์สิทธิ์ของสัตว์และสตรีในชุมชนลุ่มน้ำเจ้าพระยา จังหวัดพระนครศรีอยุธยา. วารสาร มจร พุทธศาสตร์ปริทรรศน์, 9(3), 102–116. https://so06.tci-thaijo.org/index.php/jmb/article/view/288866
พระวิเชียรปรีชา (น้อย). (2501). พระราชพงศาวดารเหนือ. ไทยเขษม.
ไพฑูรย์ ปิยะปกรณ์. (2531). ภูมิศาสตร์ชนบท. มหาวิทยาลัยรามคำแหง.
ภาษิต จิตรภาษา. (2534). เรื่องพระเจ้าสายน้ำผึ้ง. วารสารศิลปวัฒนธรรม, 12(8), 128-129.
วรวรรธน์ ศรียาภัย. (2565). ภาษาในบริบทสังคมและวัฒนธรรมสมัยใหม่. เค.พี.จันทรเกษม.
วิเชษฐชาย กมลสัจจะ และ ชญานนท์ ชมดี. (2565). ตำนานศาลเจ้าพ่อองครักษ์: พลวัต การดำรงอยู่ และอิทธิพลต่อชุมชน. วารสารมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฏสุราษฎร์ธานี, 14(2), 200–229. https://so03.tci-thaijo.org/ index.php/ jhsc/article/ view/260938
วิเชษฐชาย กมลสัจจะ. (2567). ศาลเจ้าแม่สร้อยดอกหมาก วัดพนัญเชิงวรวิหาร. [ภาพถ่าย]. ผู้จัดทำ.
ศิลิมาลา สุวรรณโภคิน. (2529). เจ้าสายน้ำผึ้งกับนางสร้อยดอกหมาก. องค์การค้าของคุรุสภา.
สายป่าน ปุริวรรณชนะ. (2548). ลักษณะเด่นของตำนานประจำถิ่นริมแม่น้ำและชายฝั่งทะเลภาคกลางของไทย [วิทยานิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต]. จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.
สุรสิทธิ์ อมรวณิชศักดิ์. (2563). รูปเคารพเจิ้งเหอในสังคมไทย. [รายงานวิจัย]. มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์.
Hall, S. (1997). Representation: cultural Representation and Signififying Practices. Sage Publication.
Thompson, S. (1955-1958). Motif-Index of Folk-Literature. Indiana University.
