จิต – จักรวาล: การสร้างสรรค์ศิลปะร่วมสมัยให้เป็นสื่อสร้างสำนึกทางศีลธรรม

บทคัดย่อ

จิต – จักรวาล: การสร้างสรรค์ศิลปะร่วมสมัยให้เป็นสื่อสร้างสำนึกทางศีลธรรม

         งานวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์ที่จะศึกษาถึงประวัติความเป็นมาและความหมายของคติความเชื่อเรื่องไตรภูมิและจักรวาลวิทยาพุทธศาสนา และศึกษาแนวคิด สัญลักษณ์ และรูปแบบทางศิลปกรรมของงานจิตรกรรมไทยประเพณี และจิตรกรรมไทยร่วมสมัย ที่สะท้อนคติความเชื่อเรื่องไตรภูมิและจักรวาลวิทยาพุทธศาสนา ตลอดจนสังเคราะห์องค์ความรู้เกี่ยวกับแนวคิดคติจักรวาลวิทยาพุทธศาสนาจากงานจิตรกรรมไทย นำมาเป็นแรงบันดาลใจและแนวทางในการสร้างสรรค์ศิลปะร่วมสมัยให้เป็นสื่อสร้างสำนึกทางศีลธรรม ผลการวิจัย พบว่า คติความเชื่อเรื่องไตรภูมิและจักรวาลวิทยาพุทธศาสนา คือ องค์ความรู้ในการอธิบายลักษณะโครงสร้างของจิตวิญญาณ ด้วยวิธีการสร้างจินตภาพที่สะท้อนถึงรูปลักษณ์ของธรรมชาติฝ่ายนามธรรม โดยอาศัยสัญลักษณ์ต่างๆ นำมาเปรียบเทียบให้สอดคล้องกับรูปธรรมบางส่วนจากประสบการณ์ในโลกแห่งวัตถุ ในทางพุทธศาสนา ไตรภูมิ คือ ภพภูมิที่สรรพสัตว์ทั้งหลายเวียนว่ายตายเกิด ด้วยผลกรรมดีและกรรมชั่วของตน อันประกอบด้วย กามภูมิ รูปภูมิ อรูปภูมิ ทั้งนี้ คติไตรภูมิยังเป็นรากฐานสำคัญของสังคมวัฒนธรรมไทย ที่สะท้อนถึงคุณค่าและความสำคัญของพระพุทธศาสนาและพระมหากษัตริย์ จากการศึกษาแนวคิด สัญลักษณ์ และรูปแบบของงานจิตรกรรมไทย พบว่า มีลักษณะเป็นทั้งภาพเขียนเล่าเรื่องภพภูมิต่างๆ และภาพแสดงโครงสร้างทางกายภาพของโลกและจักรวาล ตามโลกทัศน์ของคนในสมัยโบราณ ซึ่งมีรูปแบบและเทคนิคการสร้างสรรค์ที่หลากหลาย โดยสามารถสะท้อนความหมายเชิงสัญลักษณ์ที่สัมพันธ์กับงานพุทธศิลป์อื่นๆ ที่ปรากฏอยู่ในพุทธสถานอย่างเป็นองค์รวม นอกจากนี้ ผู้วิจัยได้สร้างสรรค์ผลงานศิลปะร่วมสมัย โดยการตีความหมายจากคติความเชื่อเรื่องไตรภูมิและจักรวาลวิทยาพุทธศาสนา นำมากำหนดเป็นแนวความคิดในการสร้างสรรค์ ได้แก่ แนวคิดคติจักรวาลวิทยาพุทธศาสนา แนวคิดโลกิยะ-โลกุตระ แนวคิดสังสารวัฏ สัญลักษณ์ดอกบัว สัญลักษณ์พระฉัพพรรณรังสี สัญลักษณ์การสักการบูชาด้วยตุง (ธง) สัญลักษณ์จากศิลปะการประดับกระจก สัญลักษณ์การวางผังอุโบสถและวิหารล้านนา ตลอดจนการจัดแสดงผลงานในนิทรรศการศิลปะร่วมสมัย ด้วยรูปแบบศิลปะแนวจัดวางและศิลปะสื่อผสมที่มีลักษณะเฉพาะตนจำนวน 3 ชุด เพื่อเป็นสื่อศิลปะที่ช่วยสร้างสำนึกทางศีลธรรมและจริยธรรมให้แก่ผู้คนในสังคม