สร้างสรรค์มาจากเหมืองฝายล้านนา

บทคัดย่อ

การศึกษาภูมิปัญญาเหมืองฝายล้านนาในพื้นที่ลุ่มน้ำแม่สา ตำบลแม่แรม อำเภอแม่ริม จังหวัดเชียงใหม่ พบว่า ฝายโบราณที่ชาวบ้านใช้สำหรับการเกษตรมาตั้งแต่อดีตนั้น ปัจจุบันเปลี่ยนรูปแบบการใช้น้ำเพื่อผลิตเป็นน้ำประปามากกว่าการใช้ในการเกษตร ซึ่งความต้องการใช้น้ำเพิ่มขึ้นในทุกๆ ปี การละทิ้งเหมืองฝายและแหล่งน้ำชุมชนก่อให้เกิดปัญหาการแย่งชิงน้ำ ในช่วงฤดูแล้งน้ำมีปริมาณน้อยไม่เพียงพอกับการใช้เพาะปลูก อุปโภคและบริโภค ในทางกลับกันช่วงฤดูฝนน้ำป่าไหลหลากท่วมบ้านเรือนเรือกสวนไร่นา สถานที่ท่องเที่ยวทางธรรมชาติอย่างน้ำตกแม่สาต้องปิดบริการชั่วคราว การศึกษาและดำเนินการวิจัยได้ประยุกต์ใช้ภูมิปัญญาเหมืองฝายเพื่อจัดเป็นกิจกรรมการกระตุ้นจิตสำนึกชุมชนให้เกิดความรักและหวงแหนแหล่งน้ำชุมชน โดยการปลูกต้นไม้เพื่อฟื้นคืนผืนป่าเสื่อมโทรม สร้างฝายขนาดเล็กในลำห้วยสาขาที่ไหลมายังแม่น้ำ ฝายขนาดเล็กที่กระจายตัวไปตามไหล่เขาช่วยในการกักเก็บน้ำให้มีใช้ในช่วงฤดูแล้ง และชะลอความเชี่ยวกรากของกระแสน้ำในช่วงฝนตกหนัก การฟื้นฟูระบบเหมืองฝายมีกลุ่มเยาวชนคนรุ่นใหม่และคณะบุคคลภายนอกเป็นแรงผลักดันสำคัญที่ทำให้ชุมชนเกิดความตระหนักถึงการแก้วิกฤตการณ์น้ำ ความสำนึกร่วมของวัฒนธรรมเหมืองฝายเป็นปัจจัยส่งเสริมให้ชุมชนได้กลับมาฟื้นฟูแหล่งน้ำอีกครั้งผ่านพิธีเลี้ยงผีขุนน้ำ และสืบชะตาน้ำ

จากการศึกษาระบบเหมืองฝายและการจัดกิจกรรมร่วมกับชุมชนได้นำองค์ความรู้มาสร้างสรรค์เป็นผลงานศิลปะในชุด “เหมืองฝายสายน้ำแห่งภูมิปัญญาระหว่างมนุษย์กับธรรมชาติ” โดยการใช้ระบบการกักเก็บ ไหลเวียน และลดหลั่นของน้ำจากภูมิปัญญาเหมืองฝาย ใช้วัสดุไม้ไผ่ ปูน หิน ดิน และทรายนำมาจัดวางเข้ากับสภาพสิ่งแวดล้อมธรรมชาติ ซึ่งพบว่าเมื่อยามที่มีแสงอาทิตย์ส่องมากระทบผิวน้ำที่กำลังกระเพื่อมไหลและลดหลั่นเป็นชั้นๆ นั้น ได้สร้างความระยิบระยับปรากฏขึ้นบนฉากผนังและสภาพสิ่งแวดล้อมธรรมชาติที่จัดวางเอาไว้โดยรอบ แสงสะท้อนมีการเคลื่อนไหวไปในทิศทางเดียวกัน หรือบางครั้งสวนทางและขัดแย้งกัน ท้ายสุดจางหายไปตามวัฎจักรแห่งกาลเวลา สร้างสภาวะอารมณ์ความรู้สึกที่ไม่สามารถบังคับควบคุมธรรมชาติไว้ได้