ปัจจัยที่ส่งผลต่อความเหมือน - ความต่างของเรือนพักอาศัยในช่วงสัมปทานป่าไม้ ในเมืองลำปางและเมืองแพร่

บทคัดย่อ

บทความนี้มุ่งศึกษาการก่อรูปของสถาปัตยกรรมและศึกษาปัจจัยที่ส่งผลต่อความเหมือน – ความต่างของเรือนพักอาศัยในช่วงสัมปทานป่าไม้ (พ.ศ. 2398 - พ.ศ. 2503) เป็นงานวิจัยภาคสนาม โดยมีชุมชนในตำบลเวียงเหนือ อำเภอเมือง จังหวัดลำปาง และชุมชนในตำบลในเวียง อำเภอเมืองแพร่ จังหวัดแพร่ เป็นพื้นที่ศึกษา กลุ่มตัวอย่างในการวิจัยใช้วิธีสุ่มตัวอย่างแบบเจาะจง โดยการกำหนดคุณลักษณะขึ้นเพื่อเป็นบรรทัดฐานในการคัดเลือกเรือนกรณีศึกษา ประกอบด้วย เรือนกรณีศึกษาในเมืองลำปาง จำนวน 21 หลัง และเรือนกรณีศึกษาในเมืองแพร่ 21 หลัง รวมทั้งหมด 42 หลัง

ผลการวิจัยค้นพบว่า สามารถจำแนกเรือนกรณีศึกษาออกเป็น 2 ประเภท ได้แก่ ประเภทที่ 1 เรือนแบบจารีต ในที่นี้ หมายถึง เรือนที่สืบทอดรูปทรงและการจัดวางพื้นที่ใช้สอยมาจากเรือนแบบดั้งเดิมที่พบเห็นในอดีต ส่วนประเภทที่ 2 เรือนรูปแบบอิทธิพลตะวันตก ในที่นี้ หมายถึง เรือนที่มีรูปทรงทางสถาปัตยกรรมจากภายนอก สัมพันธ์กับเรือนแบบตะวันตก และมีการจัดวางพื้นที่ใช้สอยที่หลากหลายกว่าเรือนแบบดั้งเดิม สามารถจำแนกออกเป็น 3 รูปแบบ ได้แก่ รูปแบบที่ 1 เรือนรูปแบบอิทธิพลตะวันตกของชาวตะวันตก รูปแบบที่ 2 เรือนรูปแบบอิทธิพลตะวันตกผังพื้นเรือนแบบประยุกต์ ประกอบด้วย เรือนของกลุ่มเจ้านายท้องถิ่น และเรือนของกลุ่มคหบดีและข้าราชการ ส่วนรูปแบบที่ 3 เรือนรูปแบบอิทธิพลตะวันตกผังพื้นเรือนแบบจารีต

ส่วนปัจจัยที่ส่งผลต่อความเหมือน - ความต่างของเรือน โดยปัจจัยที่ส่งผลต่อความเหมือนของเรือนกรณีศึกษา ได้แก่ ลักษณะทางภูมิศาสตร์ วัฒนธรรมท้องถิ่น ทัศนคติเกี่ยวกับการใช้ไม้ การวางตัวมวลอาคารสัมพันธ์กับแกนเมือง การปฏิรูปการปกครองของรัฐบาลสยาม และการใช้วัสดุและเทคนิคการก่อสร้างสมัยใหม่ ส่วนลักษณะการดำเนินกิจการป่าไม้ของกลุ่มเจ้านายท้องถิ่นภายหลังการเข้ามาของรัฐบาลสยาม รวมทั้งการเข้ามาของคนต่างถิ่นและชาวต่างชาติเป็นปัจจัยที่ทำให้เกิดความต่างของเรือนกรณีศึกษาระหว่างพื้นที่ทั้งสอง