พื้นที่และเวลาในจิตรกรรมฝาผนังไทย: กรณีศึกษาวัดช่องนนทรีและวัดปราสาท

บทคัดย่อ

บทความนี้เป็นการศึกษาจิตรกรรมฝาผนังสมัยอยุธยาตอนปลาย โดยมีวัตถุประสงค์เพื่อทำความเข้าใจแบบแผน แนวความคิด และวิธีการวาดจิตรกรรมฝาผนัง โดยเฉพาะในประเด็นเรื่องพื้นที่และเวลาในจิตรกรรมฝาผนังเล่าเรื่องทศชาติชาดก ที่นิยมเขียนในพระอุโบสถสมัยอยุธยาตอนปลาย ซึ่งเป็น รูปแบบที่พบว่ามีการทำสืบต่อกันมาจนเป็นแบบมาตรฐานของวัดหลวงสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น และน่าจะเป็นพื้นฐานให้กับการพัฒนาเขียนภาพเล่าเรื่องที่ขยายตัวอย่างมากทั้งในเชิงพื้นที่และระดับความซับซ้อนในจิตรกรรมฝาผนังสมัยรัชกาลที่ 3 ด้วยเหตุนี้การกลับไปศึกษาในประเด็นเรื่องพื้นที่และเวลาดังกล่าว จึงมีความสำคัญและจำเป็นอย่างยิ่ง ทั้งนี้ได้กำหนดแหล่งข้อมูลเพื่อใช้เป็นกรณีศึกษา 2 แห่ง คือจิตรกรรมฝาผนังวัดช่องนนทรีและวัดปราสาท ซึ่งทั้งสองแห่งเป็นตัวอย่างจิตรกรรมฝาผนังสมัยอยุธยาตอนปลายที่มีชื่อเสียงเป็นที่รู้จักกันทั่วไป ผลการศึกษาแสดงให้เห็นว่าจิตรกรรมฝาผนังทั้งสองแห่งมีร่องรอยความคิดเกี่ยวกับพื้นที่และเวลา ผ่านวิธีการวาดภาพบุคคล ฉากหลัง และการจัดองค์ประกอบภาพลักษณะต่าง ๆ ดังนี้ 1. เวลาในจิตรกรรมฝาผนังวัดช่องนนทรีและวัดปราสาทมีความสอดคล้องกัน โดยสามารถจำแนกได้ 3 ลักษณะ ได้แก่ 1) เวลาแบบจุด 2) เวลาแบบต่อเนื่องระยะสั้น และ 3) เวลาแบบต่อเนื่องระยะยาว 2. พื้นที่ 3 มิติ ในจิตรกรรมแบบ 2 มิติ พบว่าทั้งสองวัดมีความต้องการสื่อสารสิ่งเดียวกันแต่มีการแสดงออกแตกต่างกัน คือวัดปราสาทใช้รูปทรงสร้างองค์ประกอบรูปครึ่งวงกลมหรือตัวยูเพื่อปิดล้อมสิ่งสำคัญตรงกลาง อันเป็นมุมมองแบบ 3 มิติ ขณะที่วัดช่องนนทรี นิยมเขียนรูปทรงอาคารแบบ 3 มิติ และภาพนอกเมืองที่มีความลึกแบบบรรยากาศ (pictorial space) ลักษณะเดียวกับภาพทิวทัศน์ของจีน