การศึกษาเปรียบเทียบและวิเคราะห์ปฐมสมโพธิ 2 เล่ม พระนิพนธ์ของสมเด็จพระสังฆราช (สา ปุสฺสเทโว)

บทคัดย่อ

สมเด็จพระสังฆราช (สา ปุสฺสเทโว) ทรงนิพนธ์ปฐมสมโพธิสองเล่ม  ได้แก่ ฉบับหนังสือเทศน์ และฉบับธรรมสมบัติ ในรัชกาลที่ 4 และ 5 ตามลำดับ  บทความนี้  มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาเปรียบเทียบและวิเคราะห์เนื้อหาของปฐมสมโพธิ พระนิพนธ์ในสมเด็จพระสังฆราช (สา ปุสฺสเทโว) ทั้งสองเล่ม และวิเคราะห์สาเหตุหรือปัจจัยที่มีผลต่อการปรับเปลี่ยนเนื้อหาของพุทธประวัติในช่วงเวลาดังกล่าว  ผลการศึกษาพบว่า ปฐมสมโพธิทั้งสองเล่มเป็นฉบับเดียวกันโดยฉบับหนังสือเทศน์เป็นฉบับย่อ ในขณะที่ฉบับธรรมสมบัติแต่งขยายจากฉบับหนังสือเทศน์  มีการแทรกคำอธิบายซึ่งแตกต่างจากอรรถกถาและปฐมสมโพธิของกรมพระปรมานุชิตชิโนรส  สะท้อนให้เห็นว่า ท่านผู้แต่งทรงเชื่อในประสบการณ์ชีวิต ทรงมีแนวคิดแบบเหตุผลนิยม  เนื้อหาที่เกี่ยวกับลักษณะพิเศษของพระพุทธเจ้าและสัญญาณในการที่จะบรรลุสัมโพธิญาณตลอดถึงเรื่องอิทธิฤทธิปาฏิหาริย์ยังคงไว้ตามที่มีในพระไตรปิฎก แต่เนื้อหาที่เกี่ยวกับอมนุษย์ผู้มีบทบาทต่อการตัดสินพระทัยของพระพุทธเจ้าถูกตัดออก เพื่อให้พระพุทธปัญญาเด่นมากขึ้น ประเด็นนี้ชัดเจนมากในฉบับธรรมสมบัติที่ขยายเนื้อหาสำคัญตามลำดับเรื่องในพระไตรปิฎก แต่ยังคงตัดส่วนที่พรหมอาราธนาพระพุทธเจ้าให้แสดงธรรมเช่นเดิม  กล่าวได้ว่า แม้ในสมัยรัชกาลที่ 5 ซึ่งมีแนวคิดรักษาคัมภีร์พระไตรปิฎก แต่สมเด็จพระสังฆราช (สา) ยังคงยึดมั่นในแนวคิดเกี่ยวกับคุณลักษณะของพระพุทธเจ้า ตามแนวทางของวชิรญาณภิกขุ ผู้สถาปนาธรรมยุติกนิกาย