การพิจารณาสมณสารูปของพระภิกษุ

บทคัดย่อ

บทความนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษามโนทัศน์เกี่ยวกับสมณสารูปและเกณฑ์ การพิจารณาสมณสารูปของพระภิกษุ ซึ่งจากการศึกษาพบว่า คําว่า “สมณสารูป” มิใช่เกณฑ์ตัดสินความถูกต้องเหมาะสมของการแสดงออกภายนอกของพระภิกษุ เท่านั้น หากแต่ในความเป็นจริงแล้วสมณสารูปที่สําคัญเป็นเรื่องภายในหรือระดับ ความบริสุทธิ์ของจิต โดยเฉพาะถ้าหมายถึงสมณะในความหมายของพระอริยบุคคล ถ้าพระภิกษุรูปใดมีสมณสารูปภายในคือมีคุณธรรมที่เหมาะสมกับความเป็นสมณะ สมณสารูปภายนอกก็จะตามมาเอง

โดยหลักการ บุคคลสามารถพิจารณาสมณสารูปของพระภิกษุได้ทั้ง ภายในและภายนอก สําหรับเกณฑ์ที่ใช้พิจารณาสมณสารูปภายใน คือ ระดับความสามารถของจิตที่สามารถละสังโยชน์ได้ ส่วนการพิจารณาสมณสารูปภายนอกต้อง อาศัยบทบัญญัติแห่งศีลและอภิสมาจารต่าง ๆ เป็นเกณฑ์ สําหรับการกระทําที่ ซับซ้อน ผู้พิจารณาควรพิจารณาที่ความสอดคล้องกับเป้าหมายสูงสุดของพระพุทธ ศาสนาร่วมด้วย อันประกอบไปด้วยเกณฑ์พื้นฐาน 4 กลุ่ม คือ 1) ความเป็นคนเลี้ยง ง่าย บํารุงง่าย 2) ความเป็นคนมักน้อย สันโดษ และไม่สะสม 3) การเป็นผู้ขัดเกลา กําจัดกิเลส และมีอาการน่าเลื่อมใส และ 4) การเป็นผู้ไม่คลุกคลีด้วยหมู่คณะ และการปรารภความเพียร

อย่างไรก็ตาม ในทางปฏิบัติ บุคคลทั่วไปอาจพิจารณาสมณสารูปภายนอก ของพระภิกษุได้ แต่อาจเป็นการยากที่จะพิจารณาสมณสารูปภายในด้วยข้อจํากัด 2 ประการ คือ 1) ข้อจํากัดทางญาณวิทยาที่จะระบุว่าพระภิกษุรูปหนึ่งๆ เป็น พระอริยบุคคลหรือไม่ หรือเป็นพระอริยบุคคลระดับใด และ 2) ข้อจํากัดทาง ความรู้ความเข้าใจเกี่ยวกับพระวินัยของพระภิกษุ ด้วยเหตุนี้ การพิจารณาตัดสิน ความมีสมณสารูปของพระภิกษุในทุกกรณีจึงควรเริ่มที่การตระหนักถึงข้อจํากัด ทั้งสองประการดังกล่าว นอกจากนี้ บุคคลยังควรพิจารณาตัดสินความมีสมณสารูป ของพระภิกษุด้วยใจที่ปราศจากอคติอีกด้วย เพื่อให้การตัดสินเป็นไปอย่างรอบคอบ และยุติธรรม อันจะนํามาซึ่งประโยชน์ต่อการพัฒนาสมณสารูปของพระภิกษุต่อไป