การศึกษาความเปลี่ยนแปลงของสิ่งปกคลุมผิวดินในพื้นที่ชลประทานระบบเหมืองฝายพญาคำ จังหวัดเชียงใหม่-ลำพูน

บทคัดย่อ

การศึกษานี้มีวัตถุประสงค์เพื่อวิเคราะห์การเปลี่ยนแปลงของสิ่งปกคลุมผิวดินและผลกระทบเชิงนิเวศในพื้นที่ชลประทานระบบเหมืองฝายพญาคำ จังหวัดเชียงใหม่และลำพูน ตลอดช่วงระยะเวลา 30 ปี ระหว่าง พ.ศ. 2539–2569 โดยประยุกต์ใช้ระบบสารสนเทศภูมิศาสตร์ (GIS) ร่วมกับข้อมูลภาพถ่ายดาวเทียม Landsat 5 และ Landsat 9 เพื่อจำแนกสิ่งปกคลุมผิวดินด้วยวิธีการจำแนกแบบกำกับดูแลโดยใช้ตัวจำแนกความน่าจะเป็นสูงสุด (Maximum Likelihood Classifier หรือ MLC) ออกเป็น 5 ประเภท ได้แก่ พื้นที่เมืองและสิ่งปลูกสร้าง แหล่งน้ำ พื้นที่ชุ่มน้ำ พื้นที่โล่ง และพื้นที่เกษตรกรรม

ผลการศึกษาพบว่าการจำแนกข้อมูลมีความถูกต้องในระดับสูง โดยปี พ.ศ. 2539 มีค่าความถูกต้องโดยรวมร้อยละ 91.30 และค่าสัมประสิทธิ์แคปปาเท่ากับ 0.83 ขณะที่ปี พ.ศ. 2569 มีค่าความถูกต้องโดยรวมร้อยละ 87.09 และค่าสัมประสิทธิ์แคปปาเท่ากับ 0.82 การเปลี่ยนแปลงที่สำคัญที่สุดคือการเพิ่มขึ้นของพื้นที่เมืองและสิ่งปลูกสร้างร้อยละ 514.6 จาก 2,190.10 ไร่ เป็น 13,461.06 ไร่ ขณะที่พื้นที่ชุ่มน้ำลดลงอย่างมีนัยสำคัญร้อยละ 79.6 จาก 14,856.96 ไร่ เหลือ 3,033.68 ไร่ ส่วนพื้นที่เกษตรกรรมมีการเปลี่ยนแปลงสุทธิลดลงเพียงร้อยละ 0.34 แต่พบการเปลี่ยนผ่านภายในพื้นที่อย่างต่อเนื่อง โดยเฉพาะการถูกแทนที่ด้วยพื้นที่เมืองและการขยายตัวเข้าสู่พื้นที่ชุ่มน้ำเดิม

ผลการศึกษาสะท้อนให้เห็นถึงพลวัตของการเปลี่ยนแปลงภูมิทัศน์จากระบบเกษตรกรรมชลประทานแบบดั้งเดิมไปสู่ภูมิทัศน์เมือง ซึ่งส่งผลต่อการสูญเสียพื้นที่รับน้ำและลดทอนนิเวศบริการที่สนับ
สนุนการจัดการน้ำของระบบเหมืองฝาย ดังนั้น ระบบเหมืองฝายจึงควรถูกพิจารณาใหม่ในฐานะโครงสร้างพื้นฐานสีน้ำเงิน–เขียว (Blue-Green Infrastructure) ที่มีบทบาทในการบรรเทาอุทกภัย อนุรักษ์ความหลากหลายทางชีวภาพ และเสริมสร้างความยืดหยุ่นของเมือง (Urban Resilience) เพื่อสนับสนุนการวางแผนและการจัดการเมืองอย่างยั่งยืนภายใต้บริบทของการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ

ผลการศึกษาพบว่าพื้นที่ชุ่มน้ำลดลงอย่างมีนัยสำคัญ โดยมีการเปลี่ยนไปเป็นพื้นที่เกษตรกรรมจำนวน 8,399.51 ไร่ และเปลี่ยนไปเป็นพื้นที่เมืองและสิ่งปลูกสร้าง 3,928.13 ไร่ ขณะเดียวกัน พื้นที่เกษตรกรรมกว่า 6,506.90 ไร่ได้เปลี่ยนไปเป็นพื้นที่เมือง แม้ว่าพื้นที่เกษตรกรรมสุทธิในภาพรวมจะลดลงไม่มาก แต่พบว่ามีเพียงร้อยละ 39 ของพื้นที่เกษตรกรรมเดิมที่คงอยู่ตลอดช่วงเวลา 30 ปี สะท้อนการหมุนเวียนและแทนที่ของพื้นที่ในระดับโครงสร้างภูมิทัศน์สูงกว่าร้อยละ 60

การเปลี่ยนแปลงดังกล่าวชี้ให้เห็นถึงการเปลี่ยนผ่านจากภูมิทัศน์ที่มีศักยภาพในการซึมน้ำและหน่วงน้ำ ไปสู่ภูมิทัศน์ที่มีพื้นผิวทึบน้ำเพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่อง ซึ่งมีนัยสำคัญต่อความสามารถในการจัดการน้ำ ความยืดหยุ่นเชิงนิเวศ และบทบาทของระบบเหมืองฝายในฐานะโครงสร้างพื้นฐานสีน้ำเงิน–เขียวของเมือง ผลการศึกษาจึงเสนอให้การจัดการพื้นที่ลุ่มน้ำเมืองควรพิจารณามิติทางนิเวศและภูมิทัศน์ควบคู่กับมาตรการทางวิศวกรรม เพื่อเสริมสร้างความยั่งยืนในระยะยาว