ความฉลาดรู้กับสมรรถนะในบริบทการศึกษาไทย : กรอบเชื่อมโยงเพื่อการออกแบบหลักสูตรและการประเมินผล

วิชัย  เสวกงาม

ผู้แต่ง

วิชัย เสวกงาม ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร. ประจำสาขาวิชาหลักสูตรและการสอน ภาควิชาหลักสูตรและการสอน คณะครุศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย

คำสำคัญ:

ความฉลาดรู้, สมรรถนะ, การออกแบบหลักสูตร, การประเมินผลการเรียนรู้, กรอบเชื่อมโยงความฉลาดรู้กับสมรรถนะ

บทคัดย่อ

บทความนี้มุ่งวิเคราะห์และจัดวางความสัมพันธ์ระหว่างความฉลาดรู้กับสมรรถนะ ในบริบทการศึกษาไทยโดยใช้การวิเคราะห์เชิงแนวคิดและการสังเคราะห์เอกสารแบบเจาะจงจากกรอบสากลและกรอบไทยที่เกี่ยวข้อง ได้แก่ PIAAC, PISA/OECD, UNESCO, ACRL, Council of the European Union, DigComp, UNESCO-UNEVOC, PISA Thailand และเอกสารของ CBE Thailand ว่าด้วยสมรรถนะหลักและการประเมินการเรียนรู้ ผลการวิเคราะห์ชี้ให้เห็นว่า ความฉลาดรู้และสมรรถนะสัมพันธ์กัน แต่ไม่สามารถนำมาใช้แทนกันโดยตรง เนื่องจากความฉลาดรู้เน้นความสามารถเฉพาะด้านในการทำความเข้าใจ ประเมิน ใช้ สร้าง หรือสื่อสารข้อความ ข้อมูล สื่อ สัญลักษณ์ หรือสารสนเทศในบริบทที่มีความหมาย ขณะที่สมรรถนะเน้นความสามารถเชิงบูรณาการในการนำความรู้ ทักษะ เจตคติ คุณค่า และทรัพยากรไปใช้ปฏิบัติภาระงานหรือแก้ปัญหาในบริบทจริง นอกจากนี้ ผลการวิเคราะห์ยังชี้ให้เห็นว่า ความสัมพันธ์ระหว่างสองแนวคิดไม่ใช่ลำดับชั้นแบบตายตัว แต่ขึ้นอยู่กับกรอบอ้างอิง นิยาม และวัตถุประสงค์ของการใช้คำ บทความนี้จึงเสนอกรอบเชื่อมโยงความฉลาดรู้กับสมรรถนะ (Literacy–Competency Crosswalk Framework) สำหรับพิจารณาความสัมพันธ์ของสองแนวคิดผ่านผลลัพธ์การเรียนรู้ ภาระงาน หลักฐาน และเกณฑ์ประเมิน โดยไม่กำหนดคู่ความสัมพันธ์แบบตายตัว กรอบดังกล่าวช่วยให้ผู้พัฒนาหลักสูตรและผู้สอนแยกหลักฐานที่สะท้อนความฉลาดรู้เฉพาะด้านออกจากหลักฐานที่แสดงสมรรถนะเชิงบูรณาการ และใช้ความสัมพันธ์ดังกล่าวเป็นฐานในการออกแบบการเรียนรู้และการประเมินผลให้สอดคล้องกันมากขึ้น

เอกสารอ้างอิง

ภาษาไทย

ทิศนา แขมมณี. (2562). สมรรถนะ: หัวใจของความฉลาดรู้. ใน ทำไมจึงต้องสร้างความฉลาดรู้: ศึกษาจากปรากฏการณ์และทำนายอนาคต (น. 18–27). สำนักธรรมศาสตร์และการเมือง ราชบัณฑิตยสภา.

สถาบันส่งเสริมการสอนวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี (สสวท.). (ม.ป.ป.-ก). กรอบการประเมินด้านการอ่าน. PISA Thailand. https://pisathailand.ipst.ac.th/about-pisa/reading_literacy_framework/

สถาบันส่งเสริมการสอนวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี (สสวท.). (ม.ป.ป.-ข). กรอบการประเมินการเรียนรู้ในโลกดิจิทัล. PISA Thailand. https://pisathailand.ipst.ac.th/about-pisa/pisa-2025-learning-in-the-digital-world-framework/

สถาบันส่งเสริมการสอนวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี (สสวท.). (ม.ป.ป.-ค). กรอบการประเมินความฉลาดรู้ด้านสื่อและปัญญาประดิษฐ์. PISA Thailand. https://pisathailand.ipst.ac.th/about-pisa/pisa-2029-media-and-artificial-intelligence-literacy/

สำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน (สพฐ.). (2564ก). สมรรถนะหลัก 6 ด้าน. CBE Thailand. https://cbethailand.com/หลักสูตร-2/กรอบหลักสูตร/สมรรถนะหลัก-6-ประการ/

สำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน (สพฐ.). (2564ข). การประเมินการเรียนรู้. CBE Thailand. https://cbethailand.com/หลักสูตร-2/กรอบหลักสูตร/แนวทางการจัดการเรียนรู/การประเมินการเรียนรู้/

สำนักงานราชบัณฑิตยสภา. (2562). พจนานุกรมศัพท์ศึกษาศาสตร์ร่วมสมัย ชุดความฉลาดรู้ (literacy).

ภาษาอังกฤษ

Association of College and Research Libraries (ACRL). (2016). Framework for information literacy for higher education. American Library Association. https://www.ala.org/acrl/standards/ilframework

Chooprai, N., Kaewurai, R., Pongpatrakant, P., & Yaungsoi, P. (2026). The development of an AI-driven personalized project-based learning model to strengthen programmers’ competencies in higher education. Journal of Information and Learning, 37(1), Article e283418. https://so04.tci-thaijo.org/index.php/jil/article/view/283418

Council of the European Union. (2018). Council recommendation of 22 May 2018 on key competences for lifelong learning: Text with EEA relevance (2018/C 189/01). Official Journal of the European Union, 61, 1–13. https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=oj:JOC_2018_189_R_0001

Jitjuk, U., Simmatun, P., & Songsanit, S. (2020). Development of a project-based learning model on the website to enhance the basic competencies of programmers for undergraduate students. Journal of Education Rajabhat Maha Sarakham University, 17(1), 247–256. https://so06.tci-thaijo.org/index.php/edu-rmu/article/view/252068

Mbandje, D. C., Loureiro, M. J., & Lucas, M. (2023). Digital competence and information literacy: Clarifying concepts based on a literature review. Educational Media International, 60(3–4), 306–316. https://doi.org/10.1080/09523987.2023.2324584

OECD. (2019). PISA 2018 assessment and analytical framework. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/b25efab8-en

OECD. (n.d.). The OECD learning compass 2030. https://www.oecd.org/en/data/tools/oecd-learning-compass-2030.html

PIAAC Literacy Expert Group. (2009). PIAAC literacy: A conceptual framework (OECD Education Working Papers, No. 34). OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/220348414075

Spante, M., Hashemi, S. S., Lundin, M., & Algers, A. (2018). Digital competence and digital literacy in higher education research: Systematic review of concept use. Cogent Education, 5(1), Article 1519143. https://doi.org/10.1080/2331186X.2018.1519143

UNESCO. (2026, March 24). What you need to know about literacy. https://www.unesco.org/en/literacy/need-know

UNESCO-UNEVOC. (n.d.-a). Competence. In TVETipedia glossary. https://unevoc.unesco.org/home/TVETipedia+Glossary/lang=en/show=term/term=competence

UNESCO-UNEVOC. (n.d.-b). Competency. In TVETipedia glossary. https://unevoc.unesco.org/home/TVETipedia+Glossary/lang=en/show=term/term=competency

UNESCO-UNEVOC. (n.d.-c). Digital literacy. In TVETipedia glossary. https://unevoc.unesco.org/home/TVETipedia+Glossary/lang=en/show=term/term=digital+literacy

Vuorikari, R., Kluzer, S., & Punie, Y. (2022). DigComp 2.2, The digital competence framework for citizens: With new examples of knowledge, skills and attitudes. Publications Office of the European Union. https://doi.org/10.2760/115376

Wiwatsiripong, B., Koraneekij, P., & Khlaisang, J. (2026). Digital learning assistant using artificial intelligence for elderly health literacy: A systematic review. Journal of Information and Learning, 37(1), Article e283811. https://so04.tci-thaijo.org/index.php/jil/article/view/283811