หัวโขนในพิธีไหว้ครู

บทคัดย่อ

การศึกษาค้นคว้านี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) ศึกษาความสำคัญของหัวโขนที่มีต่อพิธีไหว้ครู การศึกษาครั้งนี้ใช้ระเบียบวิธีวิจัยเชิงคุณภาพ โดยการศึกษาข้อมูลจากเอกสาร ตำรา และข้อมูลที่เป็นประสบการณ์ตรงของผู้วิจัย  ซึ่งมีโอกาสเข้าร่วมพิธีไหว้ครู โขน ละคร มาแล้วหลายครั้ง แล้วนำข้อมูลที่ได้มาทำการวิเคราะห์และสังเคราะห์

ผลการวิจัยพบว่า หัวโขนมีความสำคัญอย่างมากในพิธีไหว้ครู ทั้งในด้านกายภาพ จิตวิญญาณ อำนาจแห่งความรู้และศรัทธา และเป็น 1 ในองค์ประกอบที่สำคัญที่ทำให้พิธีไหว้ครูมีความเข้มขลัง และศักดิ์สิทธิ์อันได้แก่ สถานที่ ครูผู้ประกอบพิธี หัวโขน ดนตรี และผู้มาร่วมพิธี โดยสามารถแบ่งความสำคัญของหัวโขนที่มีต่อพิธีไหว้ครูได้ดังนี้

          หัวโขนทำหน้าที่เชิงสัญญะ

เป็นตัวแทนแห่งอนุภาพของมหาเทพ เทพ อสูร วานร และตัวละครอื่นๆในรามเกียรติ์ ซึ่งในพิธีไหว้ครูนาฏยศิลป์ไทย จะมีการอัญเชิญหัวโขนประเภทต่างๆ นำมาตั้งไว้บนปะรำพิธีเพื่อเป็นตัวแทนแห่งความศักดิ์สิทธิ์ของเหล่ามวลเทพ ในพิธีไหว้ครู เปรียบเสมือนเป็นการอัญเชิญครูโขน ละคร มาในพิธี ให้ลูกศิษย์ได้กราบไหว้ เพื่อให้เกิดความเป็นสิริมงคล โดยเฉพาะอย่างยิ่งผู้ที่ทำหน้าที่เป็นเจ้าประกอบพิธี จะต้องมีการสวมศีรษะพระภรตฤษี เป็นสัญญะแสดงให้เห็นว่าผู้ประกอบพิธีเป็นตัวแทนของพระภรตฤษี เทพผู้มีหน้าที่รจนาท่ารำ รวบรวมบรรดาท่าศิลปศาสตร์ต่างๆ จากนาฏยเวท ซึ่งเกิดจากพระพรหมนำวรรณศิลป์จากฤคเวท ดุริยางคศิลป์จากสามเวท การแสดงท่าท่างต่างๆ จากยชุรเวท และรสหรืออารมณ์จากอาถรรพเวทนำมาประมวลเป็นนาฏยเวท

         หัวโขนเป็นศูนย์รวมแห่งจิตวิญญาณ เป็นที่ทราบกันดีว่านาฏยศาสตร์เป็นสรรพวิชาที่ได้รับอิทธิพลมาจากความเชื่อของชาวฮินดู ซึ่งมีการนับถือเทพเจ้าหลายองค์ และเทพเจ้าเหล่านั้นส่วนใหญ่อยู่ในเรื่องรามเกียรติ์         ที่ได้รับอิทธิพลมาจากมหากาพย์รามายณะ หัวโขนช่วยสร้างบรรยากาศในพิธีไหว้ครูนาฏยศิลป์ไทยให้มีความ     เข้มขลัง มีกลิ่นอายของความเป็นฮินดู และสร้างความแตกต่างให้กับพิธีไหว้ครูทั่วไปอย่างสิ้นเชิง โดยเฉพาะอย่างยิ่งหัวโขนที่นำมาตั้งในปะรำพิธีไหว้ครูนาฏยศิลป์ไทยที่จัดขึ้นในสถานที่ที่เงียบสงัด และตัดขาดจากบรรยากาศภายนอก ประกอบกับเสียงบรรเลงปี่พาทย์แล้ว ยิ่งทำให้ผู้ที่มาร่วมงานพิธีไหว้ครูนาฏยศิลป์ไทยเกิดความรู้สึกเหมือนตกอยู่ในภวังค์ 

         หัวโขนเป็นสื่อกลางในการส่งมอบสิทธิ์ และอำนาจ

ซึ่งในช่วงพิธีครอบครู บรรดาลูกศิษย์ที่พึ่งเริ่มศึกษาสรรพวิชาด้านนาฏยศาสตร์ หรือที่จะต้องศึกษาด้านนาฏยศาสตร์ในระดับที่สูงขึ้นไป จะต้องได้รับการครอบครูโดยครูผู้ประกอบพิธี โดยนำศีรษะพระภรตฤษีตัวแทนครูทั่วไป พระพิราพตัวแทนครูโขน และเทริดโนราตัวแทนครูละคร มาครอบให้แก่ศิษย์ หมายถึงเป็นการได้รับอนุญาตจากครูให้สามารถศึกษาด้านนาฏยศาสตร์ในระดับสูงต่อไปได้