ประติมานวิทยาของพระพุทธไสยาสน์ในศิลปะทวารวดีอีสาน
Article Sidebar
Main Article Content
บทคัดย่อ
งานวิจัยนี้เป็นการศึกษาความหมายทางประติมานวิทยาของพระพุทธไสยาสน์ในศิลปะทวารวดีอีสาน ในประเด็นต่าง ๆ ดังต่อไปนี้ 1) รูปแบบทางศิลปะของพระพุทธไสยาสน์ในศิลปะทวารวดีอีสาน 2) ความหมายของพระพุทธไสยาสน์ในศิลปะทวารวดีอีสาน ด้วยวิธีทางประวัติศาสตร์ศิลปะ (Art history Research) เป็นแนวทางหลัก และใช้ แนวคิดตามทฤษฎีนิเวศวิทยาวัฒนธรรม (Cultural Ecology Theory) เป็นแนวทางเสริม ตามกลุ่มเป้าหมายที่ใช้ในการศึกษาคือพระพุทธรูปประทับในอิริยาบถไสยาสน์ที่ประดิษฐานติดที่ตามเพิงผาหน้าถ้ำในภาคอีสาน ตามแหล่งต่างๆ ดังต่อไปนี้ พระพุทธไสยาสน์ภูเวียง อำเภอภูชุมแพ จังหวัดขอนแก่น พระพุทธไสยาสน์ภูปอ อำเภอเมืองกาฬสินธุ์ จังหวัดกาฬสินธุ์ พระนอนภูค่าว อำเภอสหัสขันธ์ จังหวัดกาฬสินธุ์ พระพุทธไสยาสน์วัดเชิงดอยเทพรัตน์ อำเภอเมืองสกลนคร จังหวัดสกลนคร โดยเก็บรวบรวมข้อมูลด้วยแบบสำรวจจำนวนและแหล่งที่พบพระพุทธรูปประทับในอิริยาบถไสยาสน์ ใช้วิธีวิเคราะห์ข้อมูลด้วยการพรรณนาวิเคราะห์
ผลการศึกษาพบว่า พระพุทธไสยาสน์ที่มีรูปแบบศิลปกรรมแบบทวารวดีอีสานอย่างแท้จริง ที่ชัดเจนที่สุดในด้านรูปแบบนั้นมี 2 แห่งด้วยกัน คือ 1) พระพุทธไสยาสน์ภูเวียง 2) พระพุทธไสยาสน์ภูปอองค์แรก (องค์ล่าง) รองลงมาคือพระพุทธไสยาสน์วัดเชิงดอยเทพรัตน์ ที่จัดได้ว่าเป็นศิลปะทวารวดีแบบท้องถิ่นอีสาน หรืออาจเป็นการทำสืบทอดรูปแบบมาในระยะหลังที่วัฒนธรรมทวารวดีอีสานเสื่อมลงแล้ว ส่วนพระพุทธไสยาสน์ภูปอองค์ที่สอง (องค์บน) กับพระนอนภูค่าว รูปแบบทางศิลปกรรมของพระพุทธรูปทั้งสององค์นี้ มีรูปแบบที่คล้ายกันโดยเฉพาะรูปแบบของการครองจีวรที่มีความสัมพันธ์กับรูปแบบของพระพุทธไสยาสน์แบบศิลปะทวารวดีอีสานในแหล่งอื่นๆ เพียงแต่มีพระพักตร์ต่างออกไป และน่าจะเป็นการทำสืบทอดต่อเนื่องมาในชั้นหลังแล้ว
ความหมายของพระพุทธไสยาสน์ในศิลปะทวารวดีอีสาน คือ พุทธประวัติตอนปรินิพาน ซึ่งเมื่อพิจารณารายละเอียดของเนื้อความจากมหาปรินิพานสูตรในพระไตรปิฏกจะพบว่ามีหลักธรรมต่างๆ ปรากฏอยู่หลายข้อ ซึ่งพระพุทธไสยาสน์ในศิลปะทวารวดีอีสานจะมีความหมายที่สื่อถึงหลักธรรมต่างๆ ดังกล่าวนั้น ยังไม่อาจสรุปได้เช่นนั้น ส่วนความหมายที่เชื่อมโยงกับสังคมวัฒนธรรม ที่มาหรือเหตุปัจจัยของการประดิษฐานพระพุทธไสยาสน์ในวัฒนธรรมทวารวดีอีสานนั้น อาจตั้งเป็นข้อสังเกตได้ถึงความสืบเนื่องของคติ ความเชื่อในพิธีกรรมเกี่ยวกับความตายจากสังคมวัฒนธรรมสมัยก่อนประวัติศาสตร์ผสมผสานกับวัฒนธรรมสมัยประวัติศาสตร์ ด้วยการประดิษฐานพระพุทธไสยาสน์ไว้ตามเพิงผาหน้าถ้ำในวัฒนธรรมทวารวดีอีสาน ซึ่งจะเห็นได้ว่าทั้งสองวัฒนธรรมนั้นต่างให้ความสำคัญกับพิธีกรรมที่เกี่ยวกับความตาย เพียงแต่รายละเอียดของการปฏิบัติและคติความเชื่อที่แตกต่างกัน
Article Details
เนื้อหาและข้อมูลในบทความที่ลงตีพิมพ์ในวารสารคณะศิลปกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น ถือเป็นความคิดเห็นและความรับผิดชอบของผู้เขียนบทความโดยตรง ซึ่งกองบรรณาธิการไม่จำเป็นต้องเห็นด้วย หรือร่วมรับผิดชอบใด ๆ
บทความ ข้อมูล เนื้อหา รูปภาพ ฯลฯ ที่ได้รับการตีพิมพ์ในวารสารคณะศิลปกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น ถือเป็นลิขสิทธิ์ของวารสารคณะศิลปกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น หากบุคคลหรือหน่วยงานใดต้องการนำทั้งหมดหรือส่วนหนึ่งส่วนใดไปเผยแพร่ต่อหรือเพื่อกระทำการใด ๆ จะต้องได้รับอนุญาตเป็นลายลักอักษรจากวารสารคณะศิลปกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น ก่อนเท่านั้น
เอกสารอ้างอิง
กรุงเทพฯ: กรมศิลปากร. (2535). ศิลปะถ้ำสมัยประวัติศาสตร์ ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ. กรุงเทพฯ : ห้างหุ่นส่วน จำกัด ป. สัมพันธ์พานิช.
กระทรวงศึกษาธิการ. (2525). พระไตรปิฎกภาษาไทยฉบับหลวง. กรุงเทพฯ กรมการศาสนา.
กลุ่มโบราณคดี สำนักศิลปากรที่ 9 ขอนแก่น. (2558). ชุมชนโบราณโนนเมือง. ขอนแก่น.
ชะเอม แก้วคล้าย. (2544) “จารึกพระพุทธไสยาสน์ภูเวียง”. ศิลปากร 44 (3) (พฤษภาคม –มิถุนายน), 56-61.
เชษฐ์ ติงสัญชลี. (2553) ลวดลายในศิลปะทวารวดี “ที่มา” และการตรวจสอบกับศิลปะอินเดีสมัยคุปตะวากาฏกะ. นครปฐม: โรงพิมพ์มหาวิทยาลัยศิลปากร.
ธนธร กิตติกานต์. (2557) มหาธาตุ. กรุงเทพฯ: มติชน.
ธิดา สาระยา. (2545). ทวารวดี ต้นประวัติศาสตร์ไทย. กรุงเทพฯ: เมืองโบราณ.
ธิดา สาระยา. (2546). อาณาจักรเจนละประวัติศาสตร์อีสานโบราณ (พิมพ์ครั้งที่ 4). กรุงเทพฯ:พิฆเณศพริ้นท์ติ้งเซ็นเตอร์.
ธิดา สาระยา. (2553) กว่าจะเป็นคนไทย. กรุงเทพฯ: เมืองโบราณ.
ผาสุข อินทราวุธ และคณะ. (ม.ป.ป.). รายงานการขุดค้นเมืองโบราณฟ้าแดดสงยาง อำเภอกมลาไสย จังหวัดกาฬสินธุ์.ขอนแก่น: สำนักงานโบราณคดีและพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติที่ 7.
ผาสุข อินทราวุธ และคณะ. (2548). สุวรรณภูมิจากหลักฐานโบราณคดี. กรุงเทพฯ: ศักดิ์โสภาการพิมพ์.
พระศรีวิสุทธิโกศล (กิตติวัฒน์ พลวัน). (2547). การศึกษาวิเคราะห์มหาปรินิพานสูตร : ศึกษาเฉพาะการรักษาหลักพระธรรมวินัย, พุทธศาสตรมหาบัณฑิต (พระพุทธศาสนา), มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย.
รุ่งโรจน์ ธรรมรุ่งเรือง. (2552). พระพุทธรูปและพระพิมพ์ทวารวดีภาคตะวันออกเฉียงเหนือ. ดุษฎีนิพนธ์ปรัชญาดุษฎีบัณฑิต, สาขาวิชาประวัติศาสตร์ศิลปะไทย,บัณฑิตวิทยาลัย, มหาวิทยาลัยศิลปากร.
ศรีศักร วัลลิโภดม,วลัยลักษณ์ ทรงศิริ, รัชนีบูล ตังคณะสิงห์. (2529). อีสาน “ความสัมพันธ์ของชุมชนที่มีคูเมืองกำแพงเมืองกับการเกิดรัฐของ ประเทศไทย”. ศิลปวัฒนธรรม, 8 (1), 130-132.
ศรีศักร วัลลิโภดม,วลัยลักษณ์ ทรงศิริ, รัชนีบูล ตังคณะสิงห์. (2546). แฉหลักฐานโบราณคดีพลิกโฉมหน้ประวัติศาสตร์ไทย แอ่งอารยธรรมอีสาน(พิมพ์ครั้งที่ 4). กรุงเทพฯ: มติชน.
ศรีศักร วัลลิโภดม,วลัยลักษณ์ ทรงศิริ, รัชนีบูล ตังคณะสิงห์. (2556). เมืองหนองหารหลวง และภูพานมหาวนาสี. กรุงเทพฯ: มูลนิธิเล็ก-ประไพ วิริยะพันธ์.
ศักดิ์ชัย สายสิงห์. (2547). ศิลปะทวารวดี : วัฒนธรรมพุทธศาสนายุคแรกเริ่มในดินแดนไทย. กรุงเทพฯ:เมืองโบราณ.
สุกัญญา เบาเนิด. (2554). โบราณคดีหลากสาระในดินแดนอีสาน-ล้านานนา. สำนักศิลปากรที่ 11 อุบลราชธานี: กรมศิลปากร.
สุจิตต์ วงษ์เทศ. (2560). งานศพยุคแรกอุษาคเนย์. กรุงเทพฯ : นาตาแฮก.
สุชีพ ปุญญานุภาพ. (2550.) พระไตรปิฎกฉบับประชาชน (พิมพ์ครั้งที่ 17). กรุงเทพฯ: มหามกุฏราชวิทยาลัย.
สุภัทรดิศ ดิศกุล, หม่อมเจ้า. (2545). ประวัติศาสตร์ศิลปะประเทศใกล้เคียง อินเดีย, ลังกา, ชวา, จาม, ขอม, พม่า, ลาว (พิมพ์ครั้งที่ 4). กรุงเทพฯ: ศิลปวัฒนธรรม.
เอเดรียน สนอดกราส. (2541). สัญลักษณ์แห่งพระสถูป, พิมพ์ครั้ง ที่ 2. กรุงเทพฯ : อมรินทร์วิชาการ.
