ศึกษากระบวนการสร้างสรรค์ลายดนตรีพื้นบ้านอีสานของวิทยาลัยนาฏศิลปกาฬสินธุ์: ลายนกไส่บินข้ามทุ่ง The Study of Composing Isan Folk Music Melodic Pattern from Kalasin College of Dramatic Arts: Lai Nok Sai Bin Kham Thung

บทคัดย่อ

การวิจัยเรื่อง “ศึกษากระบวนการสร้างสรรค์ลายดนตรีพื้นบ้านอีสานของวิทยาลัยนาฏศิลปกาฬสินธุ์: ลายนกไส่บินข้ามทุ่ง” เป็นการวิจัยเชิงคุณภาพ โดยใช้ระเบียบวิธีวิจัยทางดนตรีวิทยา มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) ศึกษาประวัติและกระบวนการสร้างสรรค์ลายดนตรีพื้นบ้านอีสานของวิทยาลัยนาฏศิลปกาฬสินธุ์ลายนกไส่บินข้ามทุ่ง และ 2) วิเคราะห์ลักษณะทางดนตรีของลายนกไส่บินข้ามทุ่ง ผลการวิจัยพบว่า ลายนกไส่บินข้ามทุ่งประพันธ์โดยอาจารย์เปลื้อง ฉายรัศมี โดยคำว่า “นกไส่” เป็นชื่อเรียกนกชนิดหนึ่งในภาคตะวันออกเฉียงเหนือของประเทศไทย ซึ่งมีลักษณะคล้ายนกหัวขวาน แนวคิดในการประพันธ์เกิดจากการสังเกตพฤติกรรมการกระพือปีกของนกไส่ และนำลักษณะดังกล่าวมาถ่ายทอดเป็นแนวคิดทางดนตรีโดยใช้โปงลางเป็นเครื่องดนตรีหลักในการบรรเลง มือขวาดำเนินทำนอง ส่วนมือซ้ายควบคุมจังหวะด้วยการตีบาร์เสียงต่ำเพื่อเน้นจังหวะหลักและจังหวะย่อย ผลการวิเคราะห์พบว่า ลายนกไส่บินข้ามทุ่งใช้บันไดเสียงเพนทาโทนิกแบบเมเจอร์บนพื้นฐานของบันไดเสียงไมเนอร์แบบเนเจอรัล หรือโหมดเอโอเลียน (Aeolian Mode) ประกอบด้วยโน้ตขั้นที่ 1, 2, 3, 5 และ 6 มีโครงสร้างเพลงแบบท่อนเดียว (A) ประกอบด้วย 8 บรรทัดเพลง และ 16 วรรคเพลง โดยแต่ละวรรคมี 4 ห้องเพลง รูปแบบทำนองปรากฏลักษณะสำคัญ ได้แก่ การเคลื่อนที่แบบสลับฟันปลา การเคลื่อนจากเสียงสูงลงสู่เสียงต่ำ และการเคลื่อนที่ของเสียงต่ำสลับขึ้น–ลง สะท้อนกระบวนการสร้างสรรค์ที่เชื่อมโยงพฤติกรรมของธรรมชาติกับอัตลักษณ์ทางดนตรีพื้นบ้านอีสาน