พัฒนาการเนยยัตถะและนีตัตถะ

บทคัดย่อ

บทความนี้ศึกษาความหมายและพัฒนาการของแนวคิด “เนยยัตถะ–นีตัตถะ” ในพระพุทธศาสนาเถรวาท อันเป็นหลักเกณฑ์ในการจำแนกพระธรรมเทศนาของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าระหว่างถ้อยคำ
ที่ต้องตีความ (เนยยัตถะ) กับถ้อยคำที่เข้าใจได้โดยตรง (นีตัตถะ) เพื่อป้องกันการบิดเบือนพระธรรมคำสอน อรรถกถาได้อธิบายว่า ถ้อยคำที่ใช้ “สมมุติ” เช่น “บุคคล” หรือ “สัตว์” เป็นข้อความเนยยัตถะ เพราะไม่อาจยึดความหมายตามถ้อยคำ ต้องอธิบายประกอบให้สอดคล้องกับหลักปรมัตถสัจจะ ขณะที่คำสอนประเภท “สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง” เป็นนีตัตถะ เพราะสื่อสภาวธรรมโดยตรง หลักการนี้สะท้อนแนวคิดทางภาษาว่า พระพุทธเจ้าทรงใช้ภาษาโลกโดยไม่ยึดถือว่าเป็นสัจธรรมถาวร เนื่องจากภาษาเป็นสิ่งสัมพัทธ์ที่เปลี่ยนแปลงได้ตามบริบทสังคม
ต่อมาแนวคิดเนยยัตถะ–นีตัตถะได้พัฒนาเป็นระบบ “สมมุติสัจจะ–ปรมัตถสัจจะ” ซึ่งเป็นพื้นฐานของทฤษฎีสัจจะสองขั้นที่นาคารชุนและอรรถกถาจารย์เถรวาทนำมาอธิบายความสัมพันธ์ระหว่างถ้อยคำกับความจริงในพระธรรมเทศนา โดยพระพุทธโฆสาจารย์และพระธรรมปาละเถระได้สืบต่อแนวทางนี้ผ่าน“อุปจาระ” ซึ่งเป็นวิธีการตีความเชิงภาษาศาสตร์ เช่น ผลูปจาระ การณูปจาระ ฐานูปจาระ และอเภโทปจาระ ทำให้เกิดระบบวิเคราะห์ถ้อยคำที่ซับซ้อนและลุ่มลึกยิ่งขึ้น แสดงให้เห็นถึงพัฒนาการของการตีความ
พระพุทธวจนะจากยุคพุทธกาลสู่ยุคอรรถกถาอย่างเป็นระบบ