วิเคราะห์การใช้อุปมาอุปไมยอธิบายหลักธรรมในคัมภีร์วิสุทธิมรรค

บทคัดย่อ

งานวิจัย เรื่อง วิเคราะห์การใช้อุปมาอุปไมยอธิบายหลักธรรมในคัมภีร์วิสุทธิมรรค มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาอุปมาอุปไมยในคัมภีร์วิสุทธิมรรค และเพื่อวิเคราะห์การใช้อุปมาอุปไมยอธิบายหลักธรรมในคัมภีร์วิสุทธิมรรค ประชากรที่ใช้ในการวิจัยคือ พระภิกษุ  นักวิชาการทางพระพุทธศาสนา รวมผู้ให้ข้อมูล จำนวน 13 รูป/คน ซึ่งเป็นผู้ให้ข้อมูลที่สำคัญ (Key-Informant) เครื่องมือที่ใช้ในการวิจัย ได้แก่ สัมภาษณ์แบบเจาะลึก (In-depth Interview) ผลการศึกษาพบว่า

1. เนื้อหาวิสุทธิมรรคเมื่อย่อลงจะตรงกับไตรสิกขา ผู้วิจัยแบ่งอุปมาอุปไมยเป็นศีล สมาธิและปัญญา โดยอธิบายเนื้อหาวิสุทธิมรรคเป็นคาถาที่เทวดาถามและพระพุทธเจ้าตรัสตอบไว้ เป็นการแสดงหัวข้อธรรมแล้วอธิบายความหมายของหลักธรรมให้เข้าใจ ด้วยการใช้ความรู้เรื่องภาษาเป็นสื่อกลางให้ผู้อ่านเข้าใจความหมายที่ผู้แต่งต้องการอธิบาย ประกอบกับการใช้ปฏิภาณสื่อสารเป็นเหตุผลเชิงตรรกะ ใช้ความรู้บริบทสังคมที่เข้าใจเป็นพื้นฐานตามสภาวธรรมชาติมาประกอบการยกอุปมาอุปไมยในระดับต่าง ๆ

2. การใช้อุปมาอุปไมยอธิบายวิสุทธิมรรค เริ่มด้วยการใช้คำเชิงตรรกะมีความรู้ในภาษา มีความรู้เรื่องคำและความหมายของคำ มีความเข้าใจในเหตุและมีความเข้าใจในผล ซึ่งตรงกับปฏิสัมภิทา 4 มีธรรมปฏิสัมภิทาความเข้าใจในเหตุ มีอัตถปฏิสัมภิทาความเข้าใจในผล มีความเข้าใจในภาษาประกอบกับหลักเชิงตรรกะซึ่งเป็นนิรุตติปฏิสัมภิทา ผสมผสานกับความรู้ในบริบททางสังคมเพื่อยกศัพท์ที่เป็นรูปธรรมให้เข้าใจอย่างสมเหตุสมผล รู้จักใช้ภาษาสมมติและปรมัตถ์มาอธิบายด้วยปฏิภาณปฏิสัมภิทา เพื่อให้เหมาะสมกับสถานการณ์หรือบริบททางสังคมในสมัยนั้น