วาทกรรมการศึกษาแนวเสรีนิยมก้าวหน้า : พลวัตของปฏิบัติการและบทบาทเชิงตัวแสดงในบริบทการศึกษาไทยร่วมสมัย

บทคัดย่อ

วงการการศึกษาเชิงวิพากษ์ในไทยสะสมองค์ความรู้เกี่ยวกับกลไกการผลิตซ้ำอุดมการณ์มาอย่างต่อเนื่อง แต่ยังขาดการสังเคราะห์ทางทฤษฎีที่อธิบายพลวัตของบทบาทเชิงตัวแสดงและการต่อรองในชีวิตประจำวันของครูและนักเรียน บทความนี้มีวัตถุประสงค์ 2 ประการ 1) เพื่ออภิปรายและตั้งคำถามต่อวาทกรรมการศึกษาแนวเสรีนิยมก้าวหน้าและกรอบทฤษฎีการศึกษาเชิงวิพากษ์โครงสร้างนิยม โดยชี้ให้เห็นข้อจำกัดของกรอบที่มองระบบการศึกษาเป็นเพียงกลไกการผลิตซ้ำอุดมการณ์และมองวัฒนธรรมทางการศึกษาในลักษณะอำนาจนิยมอย่างตายตัว และ 2) เพื่อรื้อสร้างความเป็นไปได้ใหม่ของการศึกษาเชิงวิพากษ์ในบริบทไทยผ่านทางเลือกทางทฤษฎีที่เปิดพื้นที่ให้เห็นบทบาทเชิงตัวแสดงของครูและนักเรียน บทความเน้นอภิปรายบนฐานงานวิจัยด้านการศึกษาไทย 4 เรื่อง ที่ประยุกต์ใช้แนวคิดปฏิบัติการอย่างชัดเจนและครอบคลุมความหลากหลายของบริบท และวิเคราะห์ร่วมกับงานของ Freire และ Althusser แล้วนำเสนอทางเลือกทางทฤษฎีผ่านแนวคิดปฏิบัติการของ Williams, Bourdieu และ de Certeau ผลการศึกษา พบว่า นักเรียนและครูมีบทบาทเชิงตัวแสดงในการเลือกรับ ปรับใช้ และให้ความหมายใหม่ต่ออุดมการณ์ที่โครงสร้างส่งมา ความสัมพันธ์เชิงอำนาจในพื้นที่การศึกษามีลักษณะพหุศูนย์และต่อรองได้ และการผลิตซ้ำกับการเปลี่ยนแปลงเกิดขึ้นพร้อมกันในกระบวนการเดียวกัน การพัฒนาการศึกษาเชิงวิพากษ์ในบริบทไทยจึงควรยอมรับความซับซ้อนของความสัมพันธ์ระหว่างโครงสร้างและปฏิบัติการ เปิดพื้นที่ให้ครูและชุมชนมีบทบาทในการตีความและสร้างสรรค์หลักสูตร และพัฒนาภาษาทางทฤษฎีที่สอดคล้องกับบริบทสังคมไทยร่วมสมัย