ปัญหาทางกฎหมายเกี่ยวกับการคุ้มครองเหยื่อและพยานในคดีอาชญากรรมออนไลน์

บทคัดย่อ

การวิจัยนี้ มีวัตถุประสงค์ 1. เพื่อศึกษาแนวคิด ทฤษฎี และหลักการเกี่ยวกับการคุ้มครองเหยื่อและพยานในคดีอาชญากรรมออนไลน์ 2. เพื่อศึกษามาตรการทางกฎหมายเกี่ยวกับการคุ้มครองเหยื่อและพยานในคดีอาชญากรรมออนไลน์ของต่างประเทศ และประเทศไทย 3. เพื่อศึกษาวิเคราะห์ปัญหาทางกฎหมายเกี่ยวกับการคุ้มครองเหยื่อและพยานในคดีอาชญากรรมออนไลน์ และ 4. เพื่อศึกษาแนวทางในการแก้ไขปัญหาทางกฎหมายเกี่ยวกับการคุ้มครองเหยื่อและพยานในคดีอาชญากรรมออนไลน์ เป็นการวิจัยเชิงคุณภาพ โดยทำการศึกษารวบรวมข้อมูลจากเอกสารต่าง ๆ ที่เกี่ยวข้อง แล้วนำข้อมูลที่รวบรวมได้จากเอกสารต่าง ๆ ที่เกี่ยวข้องมาวิเคราะห์ในเชิงเนื้อหา ผลการวิจัยพบว่า 1) คำว่าเหยื่อและพยานในคดีอาชญากรรมออนไลน์ พบว่าประมวลกฎหมายอาญา มาตรา 309 ถึงมาตรา 313 และประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา มาตรา 172 ถึงมาตรา 175 วางกรอบการตีความเหยื่อและพยานบนฐานของอาชญากรรมที่มีลักษณะทางกายภาพ มีการเผชิญหน้า และระบุเวลาสถานที่ได้ชัดเจน แต่อาชญากรรมออนไลน์เกิดขึ้นได้โดยไม่ต้องเผชิญหน้า ใช้นามแฝงหรือกระทำข้ามพรมแดน และก่อให้เกิดความเสียหายต่อชื่อเสียง ข้อมูลส่วนบุคคล และสภาพจิตใจอย่างต่อเนื่องและรวดเร็ว ซึ่งการยึดกรอบการตีความแบบเดิมจึงทำให้เหยื่อในคดีออนไลน์บางส่วนไม่สามารถได้รับการรับรองสถานะหรือเข้าถึงมาตรการคุ้มครองตามพระราชบัญญัติคุ้มครองพยานในคดีอาญา พ.ศ. 2546 ได้อย่างชัดเจน โดยเฉพาะกรณีความเสี่ยงรูปแบบใหม่ เช่น Doxxing หรือการคุกคามทางไซเบอร์ 2) การเยียวยาเหยื่อในคดีอาชญากรรมออนไลน์ พบว่า แม้ประมวลกฎหมายอาญา และพระราชบัญญัติว่าด้วยการกระทำความผิดเกี่ยวกับคอมพิวเตอร์ พ.ศ. 2550 และที่แก้ไขเพิ่มเติม จะสามารถเอาผิดในหลายกรณี เช่น สื่อลามกเด็ก Revenge Porn หรือ Deepfake ได้ แต่ยังขาดกลไกเยียวยาเฉพาะด้าน เช่น การลบหรือระงับข้อมูลอย่างรวดเร็ว การฟื้นฟูชื่อเสียง และการช่วยเหลือทางจิตวิทยาอย่างต่อเนื่อง ขณะเดียวกันพระราชบัญญัติค่าตอบแทนผู้เสียหายและค่าทดแทนและค่าใช้จ่ายแก่จำเลยในคดีอาญา พ.ศ. 2544 จำกัดการชดเชยไว้กับความเสียหายใกล้เคียงชีวิต ร่างกาย หรือเสรีภาพ ทำให้ความเสียหายทางจิตใจ ชื่อเสียง และความเป็นส่วนตัวเข้าถึงการเยียวยาได้ยาก และพระราชบัญญัติคุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคล พ.ศ. 2562 ยังมีข้อยกเว้นสำหรับการปฏิบัติหน้าที่ของรัฐ ซึ่งทำให้การควบคุมการใช้ข้อมูลในคดีขาดกลไกตรวจสอบความจำเป็นและความได้สัดส่วนอย่างเป็นระบบ 3) การคุ้มครองเหยื่อและพยานในระหว่างกระบวนการสอบสวน แม้พระราชบัญญัติคุ้มครองพยานในคดีอาญา พ.ศ. 2546 มาตรา 6 จะเปิดให้คุ้มครองพยานตั้งแต่ชั้นสอบสวน แต่การตีความคำว่า “อันตราย” ยังยึดรูปแบบความเสี่ยงแบบออฟไลน์ ทำให้ความเสี่ยงเฉพาะของอาชญากรรมออนไลน์ เช่น การเปิดเผยข้อมูลส่วนบุคคล การคุกคามทางไซเบอร์ หรือการโจมตีชื่อเสียง ไม่ถูกมองว่าเป็นภัยเร่งด่วนที่ต้องคุ้มครองทันที และ 4) ได้ร่างพระราชบัญญัติคุ้มครองพยานในคดีอาญา (ฉบับที่..) พ.ศ. .... ประกอบด้วย 1) หลักการ คือ การแก้ไขเพิ่มเติมกฎหมายว่าด้วยคุ้มครองพยานในคดีอาญาครั้งนี้ เพื่อนิยามความหมายของคำว่า “คดีอาชญากรรมออนไลน์” และ 2) เหตุผล คือ เนื่องจากอาชญากรรมออนไลน์ในปัจจุบันมีลักษณะการกระทำที่เปลี่ยนแปลงไปจากอาชญากรรมแบบดั้งเดิม ส่งผลให้เหยื่อและพยานต้องเผชิญกับความเสี่ยงในโลกไซเบอร์ เช่น การคุกคาม การเปิดเผยข้อมูลส่วนบุคคล การโจมตีชื่อเสียง และการถูกกระทำซ้ำผ่านระบบดิจิทัล