การนำหลักศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์มาปรับใช้กับคดีพิพาทเกี่ยวกับความรับผิดทางละเมิดของฝ่ายปกครองในระบบกฎหมายไทย

บทคัดย่อ

งานวิจัยนี้ มีวัตถุประสงค์ 1. เพื่อศึกษาแนวคิด ทฤษฎีทางกฎหมาย หลักการพื้นฐาน และพัฒนาการทางประวัติศาสตร์ที่เกี่ยวข้องกับศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ทั้งในระดับสากลและบริบทของกฎหมายไทย 2. เพื่อเพื่อวิเคราะห์เปรียบเทียบหลักกฎหมายและแนวปฏิบัติเกี่ยวกับการละเมิดศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ รวมถึงกลไกการเยียวยาความเสียหายในประเทศไทยและต่างประเทศ โดยเฉพาะในระบบกฎหมายของสหพันธรัฐเยอรมนี สาธารณรัฐฝรั่งเศส และสหรัฐอเมริกา 3. เพื่อวิเคราะห์สภาพปัญหาและอุปสรรคของศาลปกครองไทยในการพิจารณาสถานะทางกฎหมายของศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ตามที่รัฐธรรมนูญได้รับรองไว้ และการนำมาปรับใช้เพื่อกำหนดความรับผิดของเจ้าหน้าที่ของรัฐ และ 4. เพื่อเสนอแนะแนวทางในการแก้ไขปรับปรุงกฎหมายและระเบียบที่เกี่ยวข้องกับการกำหนดค่าสินไหมทดแทน เพื่อให้ศาลไทยสามารถยอมรับและเยียวยาความเสียหายจากการละเมิดศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ได้อย่างเหมาะสมและเป็นธรรมยิ่งขึ้น เป็นการวิจัยแบบเชิงคุณภาพ โดยศึกษาจากเอกสารต่าง ๆ ที่เกี่ยวข้อง อาทิ ตำราทางกฎหมาย หนังสือ บทความวิชาการ รายงานการวิจัย วิทยานิพนธ์ เอกสารประกอบการสัมมนา รวมถึงตัวบทกฎหมายและแนวคำพิพากษาของศาลทั้งในประเทศไทยและต่างประเทศ แล้วนำข้อมูลที่รวบรวมได้จากเอกสารต่าง ๆ มาวิเคราะห์ในเชิงเนื้อหา ผลการวิจัยพบว่า 1) แนวคิดเรื่องศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ได้รับการยอมรับในนานาอารยประเทศในฐานะสิทธิมนุษยชนที่มีคุณค่าสูงสุดตามรัฐธรรมนูญและเป็นสิ่งที่ล่วงละเมิดมิได้ รัฐมีหน้าที่โดยตรงในการเคารพและคุ้มครองศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ อย่างไรก็ตาม ในทางปฏิบัติมักพบปัญหาการละเมิดศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์จากการใช้อำนาจของหน่วยงานรัฐหรือเจ้าหน้าที่รัฐ 2) เมื่อพิจารณาเปรียบเทียบมาตรการเยียวยา พบว่า ศาลไทยยังคงยึดติดกับหลักการชดเชยค่าสินไหมทดแทนตามความเสียหายที่เกิดขึ้นจริง ซึ่งมักจำกัดอยู่เพียงความเสียหายทางทรัพย์สินหรือร่างกายที่คำนวณเป็นตัวเงินได้ชัดเจน ในขณะที่ต่างประเทศมีพัฒนาการที่ก้าวหน้ากว่า เช่น สหรัฐอเมริกาที่มีกลไกการกำหนดค่าเสียหายเชิงลงโทษ เพื่อป้องปรามมิให้เจ้าหน้าที่รัฐกระทำการละเมิดซ้ำอีก แม้ว่าสหพันธรัฐเยอรมนีและสาธารณรัฐฝรั่งเศสจะไม่มีการกำหนดค่าสินไหมทดแทนเชิงลงโทษโดยตรง แต่ก็ได้วางหลักการตีความที่เข้มงวดเพื่อคุ้มครองสถานะของบุคคลมิให้ถูกลดทอนคุณค่าลง 3) ปัจจุบันศาลปกครองไทยเริ่มมีแนวโน้มที่ดีในการยอมรับให้นำหลักศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์มาเป็นฐานในการพิจารณาคดี โดยตีความว่าศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์เป็นสิทธิที่ได้รับความคุ้มครองตามรัฐธรรมนูญ และการกระทำที่ละเมิดศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์นั้นครอบคลุมถึงการปฏิบัติต่อบุคคลเสมือนวัตถุหรือการกระทำที่ลดทอนคุณค่าความเป็นมนุษย์ ซึ่งสอดคล้องกับมาตรฐานสากล กระนั้นก็ตาม ปัญหาสำคัญยังคงอยู่ที่การขาดบรรทัดฐานที่ชัดเจนในการกำหนดค่าสินไหมทดแทนสำหรับความเสียหายที่มีลักษณะเป็นนามธรรมนี้ส่งผลให้การเยียวยาผู้เสียหายยังไม่ครอบคลุมถึงความกระทบกระเทือนทางจิตใจและการถูกลดทอนศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์เท่าที่ควร และ 4) ผู้วิจัยเสนอแนะให้มีการแก้ไขเพิ่มเติมพระราชบัญญัติความรับผิดทางละเมิดของเจ้าหน้าที่ พ.ศ. 2539 เพื่อเปิดช่องให้ศาลสามารถกำหนดค่าเสียหายเชิงลงโทษหรือค่าเสียหายพิเศษในกรณีที่มีการละเมิดศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์อย่างร้ายแรง รวมถึงเสนอให้ศาลขยายการตีความกฎหมายเพื่อคุ้มครองสิทธิขั้นพื้นฐานนี้ให้กว้างขวางขึ้น และควรมีการกำหนดแนวปฏิบัติหรือระเบียบที่ชัดเจนโดยที่ประชุมใหญ่ตุลาการในศาลปกครองสูงสุด เพื่อวางเกณฑ์มาตรฐานในการกำหนดค่าสินไหมทดแทนในคดีลักษณะนี้ ทั้งนี้ เพื่อลดความลักลั่นในการใช้ดุลพินิจสร้างความเป็นธรรม และยกระดับการคุ้มครองศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ในระบบกฎหมายไทยให้เป็นรูปธรรมและมีประสิทธิภาพทัดเทียมกับมาตรฐานสากล