ดนตรีประกอบพิธีกรรมเลี้ยงผาม บ้านหนองเหียน อำเภอโคกศรีสุพรรณ จังหวัดสกลนคร

บทคัดย่อ

การวิจัยนี้ มีวัตถุประสงค์ 1. เพื่อศึกษาประวัติความเป็นมาพิธีกรรมเลี้ยงผาม บ้านหนองเหียน อำเภอโคกศรีสุพรรณ จังหวัดสกลนคร และ 2. เพื่อศึกษาองค์ประกอบทางดนตรีในพิธีกรรมเลี้ยงผาม บ้านหนองเหียน อำเภอโคกศรีสุพรรณ จังหวัดสกลนครเป็นการวิจัยแบบเชิงคุณภาพ มีเครื่องมือในการวิจัย ประกอบด้วย แบบสำรวจเบื้องต้น แบบสังเกตแบบมีส่วนร่วม และแบบสัมภาษณ์ โดยมีกลุ่มเป้าหมาย จำนวน 8 คน ที่มาจากการเลือกแบบเจาะจง แล้วนำข้อมูลที่รวบรวมได้จากเอกสารและเครื่องมือการวิจัยมาวิเคราะห์แบบเชิงเนื้อหา ผลการวิจัยพบว่า 1) พิธีกรรมเลี้ยงผามเป็นพิธีกรรมสำคัญที่สะท้อนให้เห็นถึงความเชื่อ วิถีชีวิต และอัตลักษณ์ทางวัฒนธรรมของชุมชนบ้านหนองเหียน อันเป็นมรดกทางภูมิปัญญาที่สืบทอดจากบรรพบุรุษ และสะท้อนถึงรากเหง้าทางประวัติศาสตร์ของชุมชนได้อย่างชัดเจน พิธีกรรมดังกล่าวประกอบด้วยขั้นตอนที่สำคัญหลายลำดับ ตั้งแต่การเตรียมงาน การประกอบพิธี การเข้าทรง ตลอดจนกิจกรรมการละเล่นที่เป็นเอกลักษณ์ของชุมชน โดยดำเนินพิธีต่อเนื่องเป็นระยะเวลา 2 วัน 1 คืน และ 2) ลักษณะวงดนตรีและบทเพลง วงดนตรีได้ชื่อเรียกว่า วงดนตรีพื้นบ้านประยุกต์ เป็นวงดนตรีที่นำเครื่องดนตรีหลายประเภทมาผสมผสานกัน โดยยังคงรักษาทำนองดั้งเดิม และอัตลักษณ์ทางดนตรีของชุมชนไว้ บทเพลงที่ใช้บรรเลงในพิธีมี 2 ลักษณะ ได้แก่ ลายผู้ไทย (ลายใหญ่) และลายผู้ไทย (ลายน้อย) การบรรเลงดนตรีแบ่งออกเป็น 2 ช่วงสำคัญ คือ ช่วงแรกการเข้าทรง ซึ่งใช้แคนและพิณโปร่งบรรเลงเป็นหลัก และช่วงที่สองการร่ายรำเพื่อถวายความบันเทิง ซึ่งใช้วงดนตรีในรูปแบบเต็มวง นอกจากนี้ ยังพบว่ารูปแบบวงดนตรีมีการเปลี่ยนแปลงและพัฒนาจากอดีตสู่ปัจจุบัน โดยมีการนำเครื่องดนตรีและแนวทางการบรรเลงใหม่ ๆ เข้ามาประยุกต์ใช้ เพื่อเพิ่มความน่าสนใจและสอดคล้องกับบริบททางสังคมที่เปลี่ยนแปลงไป อย่างไรก็ตาม การปรับเปลี่ยนดังกล่าวไม่ได้ละทิ้งรากเหง้าทางวัฒนธรรมดั้งเดิม แต่เป็นการสืบสานและต่อยอดมรดกทางดนตรีของชุมชนให้สามารถถ่ายทอดสู่คนรุ่นใหม่ได้อย่างต่อเนื่อง ซึ่งถือเป็นเอกลักษณ์เฉพาะตัวของวงดนตรีพื้นบ้านประยุกต์ในพิธีกรรมเลี้ยงผามของชุมชนบ้านหนองเหียน