กตัญญูนิยม: ความเปลี่ยนแปลงเชิงสังคมเมืองภายใต้แนวคิดยุคหลังสมัยใหม่

บทคัดย่อ

งานวิจัยนี้ มีวัตถุประสงค์ 1. เพื่อวิเคราะห์ความเปลี่ยนแปลงของคุณค่าความกตัญญูกตเวทีในมิติความเชื่อทางศาสนาและระบบความสัมพันธ์ของมนุษย์ 2. เพื่อศึกษากระบวนการตีความ การให้ความหมาย และการปรับตัวของกตัญญูนิยม และ 3. เพื่อสำรวจแนวทางการดำรงคงอยู่และการส่งต่อของกตัญญูนิยมในสังคมร่วมสมัย เป็นการวิจัยเชิงคุณภาพ มีเครื่องมือวิจัย คือ แบบสัมภาษณ์กึ่งโครงสร้าง โดยมีกลุ่มเป้าหมาย จำนวน 21 คน คือ บุคคลยุคหลังสมัยใหม่ ที่มาจากการคัดเลือกแบบเจาะจง แบ่งเป็น 2 กลุ่ม ได้แก่ กลุ่มบุคคลในสถานะ “ลูก” จำนวน 11 คน และกลุ่ม “พ่อแม่” จำนวน 10 คน แล้วนำข้อมูลที่รวบรวมได้จากเอกสารและแบบสัมภาษณ์กึ่งโครงสร้าง มาวิเคราะห์แบบเชิงเนื้อหา ภายใต้กรอบแนวคิดหลังสมัยใหม่ แนวคิดวาทกรรมเชิงอำนาจของ Michel Foucault และแนวคิดวิเคราะห์วาทกรรมเชิงวิพากษ์ ผลการวิจัยพบว่า 1) คุณค่าความกตัญญูกตเวทีในมิติความเชื่อทางศาสนาและระบบความสัมพันธ์ของมนุษย์ได้เปลี่ยนจากกรอบศีลธรรมและโครงสร้างอำนาจแบบดั้งเดิม ไปสู่ความสัมพันธ์รูปแบบใหม่ที่ให้ความสำคัญกับหลักเหตุผลและความสมัครใจมากขึ้น 2) กระบวนการตีความและการให้ความหมายของกตัญญูนิยมมิได้ยึดติดกับจารีตประเพณีไทยแบบเดิม แต่ปรับเปลี่ยนตามเงื่อนไขทางสังคม เศรษฐกิจ และวัฒนธรรมในยุคหลังสมัยใหม่ และ 3) แนวทางการดำรงคงอยู่และการส่งต่อกตัญญูนิยมในสังคมยุคหลังสมัยเน้นการสร้างความเข้าใจ การสื่อสาร และการยอมรับคุณค่าความเป็นปัจเจกของบุคคลมากขึ้น แสดงให้เห็นอุดมการณ์กตัญญูนิยมใน 4 คุณลักษณะ ได้แก่ (1) กตัญญูในฐานะหน้าที่ (2) กตัญญูในฐานะคุณธรรม (3) กตัญญูในฐานะเงื่อนไขแห่งความเจริญรุ่งเรือง และ (4) กตัญญูในฐานะความสุข ซี่งเป็นสิ่งที่สะท้อนพลวัตความเปลี่ยนแปลงเชิงสังคมเมืองในยุคหลังสมัยใหม่