กลวิธีการลำในพิธีกรรมลำทรงของนางดาว พานโน
คำสำคัญ:
กลวิธีการลำ, พิธีกรรม, แคนบทคัดย่อ
การวิจัยนี้ มีวัตถุประสงค์ 1. เพื่อศึกษาประวัติความเป็นมาและรูปแบบขั้นตอนพิธีกรรมลำทรงของนางดาว พานโน และ 2.เพื่อวิเคราะห์กลวิธีการลำในพิธีกรรมลำทรงของนางดาว พานโน เป็นการวิจัยเชิงคุณภาพ เก็บรวบรวมข้อมูลจากการสัมภาษณ์เชิงลึก การสังเกตแบบมีส่วนร่วม การบันทึกภาคสนาม และการศึกษาเอกสารที่เกี่ยวข้อง แล้วนำข้อมูลมาวิเคราะห์ตามแนวคิดดนตรีวิทยาชาติพันธุ์และบริบททางวัฒนธรรม ผลการวิจัยพบว่า 1) นางดาว พานโน เป็นผู้สืบทอดภูมิปัญญาพิธีกรรมลำทรงตามความเชื่อ “ฮีตคองนางจำปา” มากกว่า 50 ปี โดยพิธีกรรมมีโครงสร้างที่เป็นระบบ ประกอบด้วย 5 ขั้นตอนสำคัญ และใช้แคนเป็นเครื่องดนตรีหลักในการกำกับทำนองและจังหวะตลอดพิธี และ 2) กลวิธีการลำมีลักษณะเด่น ได้แก่ การใช้ทำนองหลักเพียงรูปแบบเดียว การด้นกลอนลำให้สอดคล้องกับบริบทของผู้ป่วยและลำดับขั้นของพิธีกรรม การประสานความสัมพันธ์ระหว่างเสียงลำกับลายแคน และการใช้ผญา ภาษิต และคำสอนเป็นโครงสร้างสำคัญของเนื้อหา โดยมีการปรับเปลี่ยนรายละเอียดให้เหมาะสมกับสถานการณ์เฉพาะหน้า องค์ความรู้ใหม่ที่ค้นพบ คือ กลอนลำในพิธีกรรมลำทรงมิได้เกิดจากการด้นสดทั้งหมด หากมีโครงสร้างต้นแบบจากผญา ภาษิต และคำสอนที่สั่งสมเป็นคลังความรู้ของผู้ประกอบพิธี ซึ่งสามารถปรับประยุกต์และสร้างสรรค์เพิ่มเติมให้เหมาะสมกับบริบทของผู้ป่วยแต่ละรายได้ การลำจึงทำหน้าที่เป็นกลไกทางวัฒนธรรมที่บูรณาการดนตรี วรรณศิลป์ และความเชื่อ เพื่อการสื่อสารและการเยียวยาทางจิตใจในสังคมอีสานร่วมสมัย
