กระบวนการเคลื่อนไหวทางศาสนาของรัชกาลที่ 4

บทคัดย่อ

บทความวิชาการนี้ ได้ศึกษาขบวนการเคลื่อนไหวทางศาสนาของรัชกาลที่ 4 เท่านั้น วิธีการศึกษาใช้การวิเคราะห์ สังเคราะห์จากเอกสาร บทความและงานวิจัยทีเกี่ยวข้องเป็นหลัก จากการศึกษาพบว่า กระบวนการเคลื่อนไหวทางศาสนาของรัชกาลที่ 4 มีนัย 2 ประการ นัยแรกคือการปฏิรูปศาสนา นัยที่สองคือปัจจัยทางการเมืองจากภายนอก เนื่องด้วยระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์ทั่วโลกในขณะนั้นได้ถูกคุกคามอย่างหนักจากแนวความคิดแบบประชาธิปไตยสมัยใหม่ หลักการปฏิรูปศาสนาคือทำให้ศาสนาปราศจากความงมงายแบบ ไสยศาสตร์อันเป็นผลโดยตรงจากลัทธิเหตุผลนิยมและวิทยาศาสตร์ ทว่าศาสนาก็ถูกใช้เป็นเครื่องมือสร้างความชอบธรรมทางการเมืองด้วย กล่าวคือพระพุทธศาสนาที่ถูกสถาปนาขึ้นใหม่คือธรรมยุติกนิกายได้ถูกใช้เป็นรากฐานความมั่นคงแก่ อุดมการณ์ราชาชาตินิยม วรรณกรรมทางศาสนาที่สำคัญต่าง ๆ เช่น ปฐมสมโพธิกถา มหาเวสสันดรชาดก เป็นต้น ถูกเป็นเครื่องมือในการตีความอธิบายคุณลักษณะพิเศษของพระมหากษัตริย์เป็นหลัก ขบวนการเคลื่อนไหวทางศาสนาของธรรมยุติกนิกายถูกขับเคลื่อนออกจากส่วนกลางสู่ภูมิภาคบนพื้นฐานเดียวกันนั่นคือการเทศนาถึงคุณงามความดีของระบบกษัตริย์เป็นหลัก อุดมคติราชาชาตินิยมจึงฝั่งรากลึกคู่สังคมไทยควบคู่กับการทำนุบำรุงพระพุทธศาสนาเป็นอย่างดีของสถาบันกษัตริย์