วารสารศิลป์ พีระศรี

ศักยภาพของลวดลายผ้าที่สะท้อนอัตลักษณ์ทะเลอันดามัน: การพัฒนาผลิตภัณฑ์เพื่อยกระดับเศรษฐกิจสร้างสรรค์ไทยสู่สากล

ณัฐธิดา ภู่จีบ, กั๋วเซียง หยวน, ชิงซิน เผิง — Mon, 29 Dec 2025 00:00:00 +0700

บทความนี้มุ่งนำเสนอประสิทธิผลของการต่อยอดผลิตภัณฑ์จากลวดลายผ้าที่สะท้อนอัตลักษณ์ใต้ท้องทะเลอันดามัน ซึ่งเป็นเป้าหมายสำคัญของงานวิจัย “การศึกษาอัตลักษณ์ใต้ท้องทะเลอันดามันเพื่อพัฒนาลวดลายผ้าและยกระดับเศรษฐกิจสร้างสรรค์ของประเทศไทยสู่สากล” โดยเน้นการปฏิบัติการจริง ผ่านการจัดแสดงนิทรรศการ การสื่อสารเรื่องราว และการทดลองจำหน่าย วิธีดำเนินการวิจัยใช้ระเบียบวิธีแบบผสมผสาน (mixed methods) เก็บข้อมูลภาคสนามจากพื้นที่การค้าจำนวน 3 แห่งในประเทศไทยและ 1 แห่งในประเทศจีน เครื่องมือที่ใช้ประกอบด้วย (1) แบบสอบถามเพื่อสำรวจความคิดเห็นและพฤติกรรมของผู้บริโภค (2) การสัมภาษณ์กึ่งโครงสร้าง (semi-structured interviews) เพื่อเจาะลึกทัศนคติและประสบการณ์ของผู้ซื้อ และ (3) การสังเกตการณ์ (participant observation) เพื่อบันทึกพฤติกรรมการเลือกซื้อและปฏิสัมพันธ์ในสถานการณ์จริง ผลการศึกษาพบว่ากลุ่มผู้ซื้อรวม 70 คน แบ่งเป็นชาวไทย 8 คน (11.43%) และชาวต่างชาติ 62 คน (88.57%) ซึ่งมาจากหลายประเทศ อาทิ จีน สิงคโปร์ ไต้หวัน สหราชอาณาจักร ฝรั่งเศส และตะวันออกกลาง ลวดลายที่ได้รับความนิยมสูงได้แก่ ลวดลายใต้ท้องทะเลอันดามันใต้และลวดลายปลาพื้นหลังสีขาว ประเภทสินค้าที่มียอดจำหน่ายสูงสุดคือผ้าพันคอ กระเป๋า และเสื้อยืด โดยเฉพาะลวดลายแมนต้า ฉลามวาฬ และเต่าทะเล อีกทั้งผู้ซื้อส่วนใหญ่เลือกซื้อผลิตภัณฑ์มากกว่าหนึ่งประเภทต่อครั้ง สะท้อนถึงศักยภาพเชิงพาณิชย์ของผลิตภัณฑ์ ผลสรุปการวิจัยนี้ม่เพียงสามารถดึงดูดความสนใจของผู้บริโภคได้อย่างมีนัยสำคัญ หากยังสะท้อนมุมมองและความต้องการที่แท้จริงของกลุ่มผู้ซื้อ การติดตามและประเมินผลในพื้นที่จริงจึงเป็นองค์ประกอบสำคัญที่ช่วยยืนยันถึงความเป็นไปได้ ความเหมาะสม และคุณค่าเชิงปฏิบัติของงานวิจัย อันนำไปสู่การสร้างโอกาสในการต่อยอดเชิงพาณิชย์และการพัฒนาที่ยั่งยืน

จิตรกรรมภาพธรรมชาติเพื่อสร้างความผ่อนคลายให้กับบุคลากรในโรงพยาบาล

วราวุฒิ โตอุรวงศ์, ญาณวิทย์ กุญแจทอง , ทินกร กาษรสุวรรณ — Mon, 29 Dec 2025 00:00:00 +0700

บทความนี้เป็นการรายงานผลการวิจัยในการสร้างผลงานจิตรกรรมเพื่อส่งเสริมสภาพแวดล้อมที่เอื้อต่อการเยียวยาให้กับบุคลากรโรงพยาบาลคลองหลวง จังหวัดปทุมธานี เพราะบุคลากรของโรงพยาบาลมีแนวโน้มในการเกิดสภาวะของความเหนื่อยล้าจากหน้าที่การงานได้ตลอดเวลา เนื่องจากต้องเผชิญกับความคาดหวังของคนไข้ และต้องแบกรับภาระหน้าที่ในอัตราความถี่ที่สูงเพราะมีผู้ใช้บริการจำนวนมาก การสร้างสภาพแวดล้อมที่ช่วยส่งเสริมให้เกิดการพักผ่อน และความผ่อนคลายจึงถือเป็นหนึ่งแนวทางในการสร้างความสมดุลทางความรู้สึกให้กับกลุ่มเป้าหมาย งานวิจัยนี้เริ่มต้นศึกษาหลักการสร้างสภาพแวดล้อมเพื่อการเยียวยา (Healing Environment) เป็นการออกแบบพื้นที่ที่มีผลในเชิงบวกต่อการรับรู้ของมนุษย์ โดยเฉพาะการรับรู้ด้วยการมองเห็น “ผลงานจิตรกรรม” ที่มีภาพลักษณ์ของ “ธรรมชาติ” เป็นสื่อกระตุ้นอารมณ์ความรู้สึกต่อกลุ่มเป้าหมาย ซึ่งถือเป็นปัจจัยหนึ่งที่จะช่วยให้สภาพแวดล้อมของโรงพยาบาลให้มีความรื่นรมย์ยิ่งขึ้น จึงนำไปสู่การสร้างเครื่องมือในการวิจัยเพื่อเก็บข้อมูล และกำหนดแนวความคิด รูปแบบ การใช้สี และการแสดงออกทางจิตรกรรมที่มีความเหมาะสม ซึ่งพบว่ารูปแบบทางจิตรกรรมที่มีความเหมือนจริง (Realism) สามารถสร้างการรับรู้ในเชิงอารมณ์ความรู้สึกกับกลุ่มเป้าหมายได้มากที่สุด ตลอดจนการเลือกใช้โทนสี และการแสดงออกทางจิตรกรรมต้องมีแนวโน้มที่ให้ความรู้สึกถึงความสบายตา ความอบอุ่น ความนุ่มนวลและความเย็นสบาย ความมีชีวิตชีวา เพื่อนำผลงานจิตรกรรมทั้ง 22 ชิ้น ติดตั้งถาวร ณ โรงพยาบาลคลองหลวง โดยคำนึงถึงความเหมาะสมของพื้นที่ภายในโรงพยาบาลเป็นสำคัญ เพื่อให้ผลงานจิตรกรรมเป็นสาธารณประโยชน์อย่างเป็นรูปธรรม ซึ่งสอดคล้องกับบทบาทสำคัญของศิลปะร่วมสมัยในการเข้าไปเติมเต็มและแก้ไขปัญหาสังคม

ศิลปะในสายตาหรือมุมมองของผู้หญิง: สตรีนิยมและความเสมอภาคในผลงานศิลปะร่วมสมัยของไทยและอินเดีย

Usawadee Srithong — Mon, 29 Dec 2025 00:00:00 +0700

มุมมองของสตรี ที่ปรากฏในผลงานของศิลปินหญิงร่วมสมัยไทยและอินเดีย ได้ชี้ให้เห็นว่าศิลปินเหล่านี้ไม่เพียงแต่ท้าทายโครงสร้างอำนาจเรื่องเพศและบทบาทของผู้หญิงในสังคม แต่ยังสร้างพื้นที่ในการกำหนดอัตลักษณ์หรือตัวตนใหม่ของศิลปินหญิงโดยใช้กระบวนการของศิลปะร่วมสมัยเป็นเครื่องมือ บทความนี้เป็นการพิจารณาแนวทางการสร้างสรรค์ผลงานศิลปะร่วมสมัยที่สอดแทรกประเด็นเรื่องความเท่าเทียมทางเพศ การเมือง ศาสนา และ วัฒนธรรม จากเสียงของผู้หญิงที่เคยถูกทำให้เงียบงันภายใต้บริบทของสังคมปิตาธิปไตย ได้ถูกเปล่งเสียงสะท้อนผ่านผลงานศิลปะร่วมสมัยภายใต้กรอบแนวคิดสตรีนิยม (Feminism) มุมมองของผู้หญิง (Female Gaze) และวัฒนธรรมศึกษา เพื่อตีความความสัมพันธ์ระหว่างศิลปะ อัตลักษณ์ และการต่อต้านอำนาจ อันชี้ให้เห็นว่าศิลปินหญิงทั้งสองประเทศได้ใช้ศิลปะเป็นภาษาทางสังคมและการเมือง ในการตั้งคำถามต่อความไม่เท่าเทียมทางเพศจากกรอบอำนาจเดิม

การประยุกต์ใช้ทฤษฎีสัญวิทยา ‘รูปสัญญะ (Signifier) /ความหมายสัญญะ (Signified)’ของโซซูร์ ในการออกแบบ เครื่องประดับ: กรณีศึกษาลวดลายกระเบื้องสีเทพศักดิ์สิทธิ์ในสมัยราชวงศ์ฮั่น

หลิน จู — Mon, 29 Dec 2025 00:00:00 +0700

การวิจัยครั้งนี้ใช้กรอบทฤษฎีสัญญะวิทยาของเฟอร์ดินองด์เดอโซซูร์(Ferdinand deSaussure)
โดยเฉพาะกรอบแนวคิดเรื่องรูปสัญญะ(Signifier) /ความหมายสัญญะ(Signified) เพื่อศึกษาการแปรเปลี่ยน
และการประยุกต์ใช้ลวดลายกระเบื้องชายคาสี่เทพอสูร ได้แก่ มังกรคราม เสือขาว หงส์แดง และเต่าดํา
จากสมัยราชวงศ์ฮั่น ผ่านงานออกแบบเครื่องประดับร่วมสมัยจากการรื้อโครงสร้างสัญลักษณ์เชิงทัศนศิลป์
ของลวดลายที่ปรากฏซ้ํา (motifs) งานวิจัยนี้วิเคราะห์ถึงลักษณะเชิงกายภาพผ่านสัญญะ (ทั้งภาษาเชิง
ทัศนะ หลักการวางองค์ประกอบ และเทคนิคงานฝีมือ) ตลอดจนวิเคราะห์ นัยทางวัฒนธรรมผ่านความ
หมายสัญญะ (signified) เช่น เรื่องเล่าเชิงตํา นาน ระบบสังคม และความเชื่อทางศาสนา เพื่อสร้างกรอบ
การแปลเชิงสัญลักษณ์ระหว่างลวดลายดั้งเดิมกับงานออกแบบสมัยใหม่ การวิจัยนี้ใช้การศึกษาแบบ
บูรณาการที่ผสานการทบทวนวรรณกรรม การถอดรหัสภาพ และสร้างงานออกแบบ เพื่อเสนอแบบ
จํา ลองการออกแบบองค์ประกอบทางวัฒนธรรมเชิงนวัตกรรมบนฐานสัญศาสตร์ ซึ่งประกอบด้วย
องค์ประกอบหลัก 3 ประการ ได้แก่ การลดทอนรูปแบบ (formal simplification) การรื้อสร้างเชิงวัสดุ
(material reconstruction) และการฟื้นความหมายเชิงนัย (semantic regeneration) กรณีศึกษาการ
ออกแบบเครื่องประดับถูกนํา มาใช้เพื่อยืนยันทฤษฎีสัญศาสตร์ในการทํา ให้ลวดลายแบบดั้งเดิมก้าวสู่ความ
ร่วมสมัย และเพื่อแสดงให้เห็นการแสดงออกเชิงนวัตกรรมของสัญลักษณ์ของเทพทั้งสี่ ในบริบทของเครื่อง
ประดับร่วมสมัย งานวิจัยนี้ไม่เพียงนํา เสนอการแปรเปลี่ยนลวดลายดั้งเดิมสู่การออกแบบสมัยใหม่เท่านั้น
แต่ยังสํา รวจการรักษามรดกที่มีชีวิตของสัญลักษณ์ทางวัฒนธรรมอีกด้วย อีกทั้งมีส่วนช่วยทั้งเชิงทฤษฎี
และเชิงปฏิบัติในการประยุกต์ใช้อัตลักษณ์ดั้งเดิมอย่างสร้างสรรค์และส่งเสริมการสนทนาเชิงสหวิทยาการ
ระหว่างสาขาการออกแบบ โบราณคดีและสัญศาสตร์พร้อมทั้งเผยมุมมองใหม่ในการฟื้นชีวิตลวดลายดั้งเดิม
ผ่านงานออกแบบแฟชั่นและเครื่องประดับ

ประติมานวิทยา “เจ้าแม่ทับทิม” ในสังคมไทย

เจษฎา นิลสงวนเดชะ — Mon, 29 Dec 2025 00:00:00 +0700

บทความนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อสำรวจและวิเคราะห์เทวลักษณะรูปเคารพเจ้าแม่ทับทิมที่ปรากฏในสังคมไทย การวิจัยนี้ใช้วิธีการเชิงคุณภาพ โดยศึกษาทฤษฎีประติมานวิทยาผ่านการวิจัยเอกสารเพื่อวิเคราะห์เทวลักษณะของเจ้าแม่ทับทิม และดำเนินการวิจัยภาคสนามในศาลเจ้าไทยและจีนจำนวน 100 แห่ง ด้วยการถ่ายภาพและสังเกตลักษณะทางประติมานวิทยา เพื่อรวบรวมข้อมูลเทวลักษณะของเจ้าแม่ทับทิมในบริบทสังคมไทย ผลการศึกษา พบว่า รูปเคารพเจ้าแม่ทับทิมในสังคมไทยมีอยู่ด้วยกัน 5 ลักษณะ ได้แก่ 1) เจ้าแม่ตุ๊ยบ่วยเต๊งเหนี่ยงของกลุ่มจีนไหหลำ 2) เจ้าแม่เทียนโฮ่วเต๊งหม่ายของกลุ่มจีนไหหลำ 3) เจ้าแม่เจียตุ้นเต๊งเหนี่ยงของกลุ่มจีนไหหลำ 4) ปึงเถ่าม่าของกลุ่มจีนแต้จิ๋ว และ 5) เจ้าแม่ทับทิมตามความเชื่อดั้งเดิมของกลุ่มคนไทย จากการศึกษา พบว่า เทวะประติมานเจ้าแม่ทับทิมสร้างขึ้นตามคติการนับถือ “เทวนารีแห่งสายน้ำ” ซึ่งเป็นการนับถือบูชาร่วมกันของกลุ่มคนไทย ที่มีวิถีชีวิตและผูกพันกับแม่น้ำลำคลอง พวกเขาบูชาในฐานะเทพารักษ์ “เจ้าแม่ผู้ดูแลสายน้ำ” และกลุ่มคนจีนที่อพยพเข้ามาตั้งรกรากในสังคมไทย ซึ่งบูชาเทวนารีประจำท้องถิ่นตน 4 องค์ ดังนี้ 1.เจ้าแม่ “เทียนโฮ่วเซิ่งหมู่”（天后圣母）กลุ่มจีนฮกเกี้ยนเรียกว่า “เจ้าแม่เทียนเฮาสิ่งเบ้ว” กลุ่มจีนแต้จิ๋วเรียกว่า “เจ้าแม่เทียงโห่วเซี้ยบ้อ” กลุ่มจีนไหหลำเรียกว่า “เจ้าแม่เทียนโฮ่วเต๊งหม่าย” เพียงแต่ออกเสียงไปตามแต่สำเนียงถิ่นตน 2.เจ้าแม่สุยเหว่ยเซิ่งเหนียง（水尾圣娘）กลุ่มจีนฮกเกี้ยนเรียกว่า “เจ้าแม่จุ้ยโบ้ยสิ่งหนิว” กลุ่มจีนแต้จิ๋วเรียกว่า “เจ้าแม่จุ้ยบ๋วยเซี้ยเนี้ย” กลุ่มจีนไหหลำเรียกว่า “เจ้าแม่ตุ๊ยบ่วยเต๊งเหนี่ยง” 3.เจ้าแม่เจิ้งซุ่นเซิ่งเหนียง（正顺圣娘）กลุ่มจีนฮกเกี้ยนเรียกว่า “เจ้าแม่เจี่ยซุนสิ่งหนิว” กลุ่มจีนแต้จิ๋วเรียกว่า “เจ้าแม่เจี่ยสุงเซี้ยเนี้ย” กลุ่มจีนไหหลำเรียกว่า “เจ้าแม่เจียตุ้นเต๊งเหนี่ยง” และ 4.เจ้าแม่เปิ่นโถวมา（本头妈）กลุ่มจีนฮกเกี้ยนเรียกว่า “ปุ้นเถาม่า” กลุ่มจีนแต้จิ๋วเรียกว่า “ปึงเถ่าม่า” กลุ่มจีนไหหลำเรียกว่า “บุ๋นเก่าม้า” ต่อมาเมื่อมีการแปลป้ายชื่อเจ้าแม่เป็นภาษาไทยผู้คนพากันขนานนามรูปเคารพที่กล่าวมาข้างต้นเป็นภาษาไทยร่วมกันว่า “เจ้าแม่ทับทิม” จนทำให้เกิดความสับสนและเข้าใจคลาดเคลื่อนว่าคือเจ้าแม่องค์เดียวกัน ซึ่งข้อเท็จจริงแล้วเจ้าแม่แต่ละองค์ต่างมีที่มาแตกต่างกันอย่างชัดเจน