วิเคราะห์สัมมสนญานในคัมภีร์พระพุทธศาสนาเถรวาท - ตั้งจิตชัชวาล ภารดี (วารสารนวัตกรรมการจัดการศึกษาและการวิจัย, 2025)
สัมมสนญานในคัมภีร์พระพุทธศาสนาเถรวาทโดยสภาวะ หมายถึง ปัญญาที่ย่อธรรมทั้งหลาย ซึ่งมีสภาวะที่สูงมาก คือ มีปัญญาที่ย่อธรรมทั้งหลายทั้งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน การกำหนดสภาวะธรรมที่ปรากฏในขันธ์ 5 อันเกิดจากสัมผัสทั้งอายตนะภายนอก ภายใน ทั้งในสัญญา เจตนา ตัณหา วิตก วิจาร ในรูป รส กลิ่น เสียง ธรรมารมณ์ หรือสภาวะธรรมที่ปรากฏในธาตุ กสิณ อาการ 32 ปสาท อารมณ์ ธาตุ อินทรีย์ ในภพที่หยาบ ปานกลาง ละเอียด แม้ในฌาณ สมาบัติ ในปฏิจจจสมุปบาทที่ควรรู้ยิ่ง และเข้าถึงอริยสัจ 4 อีกทั้งสภาวธรรมในการพิจารณาความไม่เที่ยง 50 อาการ (อนิจจานุปัสสนา) การพิจารณาเห็นทุกข์ 125 อาการ (ทุกขานุปัสสนา) การพิจารณาเห็นอนัตตา 25 อาการ (อนัตตานุปัสสนา) รวม 200 อาการ การพิจารณาความเบื่อหน่าย (นิพพิทานุปัสสนา) การพิจารณาเห็นความคลายกำหนัด (วิราคานุปัสสนา) การพิจารณาเห็นความดับ (นิโรธานุปัสสนา) การพิจารณาเห็นความสละคืน (ปฏินิสสัคคานุปัสสนา) ว่าเป็นที่ควรรู้ยิ่ง หรือกล่าวตรง ๆ ว่า สัมมสนญาณมีทั้งสมถะและวิปัสสนาที่อาศัยกันและกันได้อย่างสมบูรณ์ สัมมสนญานในการปฏิบัติวิปัสสนาภาวนา เมื่อทำตามขั้นตอนที่กล่าวมาอย่างถูกต้องแล้ว จักสามารถหยั่งลงสู่สัมมัตตนิยามจักทำให้แจ้งโสดาปัตติผล สกทาคามิผล อนาคามิผล หรืออรหัตตผลได้ ส่วนในคัมภีร์วิสุทธิมรรค และบททบทวนเอกสารงานวิจัยมีความสอดคล้องกันทั้งสิ้น