วารสารวิชาการอยุธยาศึกษา

เปิดประตูสู่ประวัติศาสตร์: การเรียนรู้เชิงพื้นที่ในพระนครศรีอยุธยา

พันธกานต์ ดวงงา — Fri, 26 Dec 2025 00:00:00 +0700

บทความนี้มีวัตถุประสงค์ เพื่อนำเสนอแนวคิดและผลลัพธ์ของการบูรณาการ “การเรียนรู้เชิงพื้นที่” เข้ากับการสอนวิชาประวัติศาสตร์ของโรงเรียนในสังกัดสำนักงานเขตพื้นที่การศึกษามัธยมศึกษาพระนครศรีอยุธยา การเรียนรู้เชิงพื้นที่ในบริบทของจังหวัดพระนครศรีอยุธยา คือการใช้พื้นที่เป็นเครื่องมือและแหล่งเรียนรู้หลัก โดยเน้นการทำความเข้าใจความสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์ สถานที่ สิ่งแวดล้อม และปรากฏการณ์ต่าง ๆ ที่เกิดขึ้นในพื้นที่นั้น ๆ จังหวัดพระนครศรีอยุธยาเปรียบเสมือนห้องเรียน ขนาดใหญ่ที่มีชีวิต นักเรียนสามารถลงพื้นที่สำรวจ และสัมผัสกับโบราณสถาน โบราณวัตถุ และพิพิธภัณฑ์ต่าง ๆ ที่ยังคงหลงเหลืออยู่ การได้เห็นสถานที่จริงที่เคยเป็นฉากเหตุการณ์สำคัญในประวัติศาสตร์ ทำให้การเรียนรู้เป็นรูปธรรมและน่าสนใจยิ่งขึ้น การเรียนการสอนวิชาประวัติศาสตร์แบบเดิม ที่เน้นการท่องจำเนื้อหาจากตำราเพียงอย่างเดียวไม่สามารถตอบโจทย์การพัฒนาทักษะในศตวรรษที่ 21 ของนักเรียนได้ ทั้งนี้ได้มีแนวทางในการพลิกโฉมการเรียนรู้ประวัติศาสตร์ให้มีชีวิตชีวาและมีความหมายผ่านกิจกรรมต่าง ๆ การเรียนรู้เชิงพื้นที่จะช่วยให้นักเรียนเกิดความเข้าใจประวัติศาสตร์อย่างลึกซึ้ง เชื่อมโยงความรู้ในห้องเรียนกับความเป็นจริงได้ และยังเป็นการปลูกฝังความตระหนักในคุณค่า ของมรดกทางวัฒนธรรมและสร้างความภาคภูมิใจในท้องถิ่นของตนเอง บทความนี้จึงชี้ให้เห็นว่าการเรียนรู้จากแหล่งประวัติศาสตร์ในท้องถิ่นเป็นเครื่องมือสำคัญในการพัฒนาการศึกษาประวัติศาสตร์ ให้มีประสิทธิภาพและยั่งยืน

ถอดรหัสผู้แต่งโคลงยวนพ่าย สู่สมมุติฐานใหม่ “สมเด็จพระอินทราชา”

ณัฐวุฒิ คล้ายสุวรรณ — Fri, 26 Dec 2025 00:00:00 +0700

บทความวิชาการนี้ มีวัตถุประสงค์เพื่อนำเสนอข้อสันนิษฐานใหม่เกี่ยวกับกวีผู้แต่งโคลงยวนพ่าย จากเดิมที่นักวิชาการสันนิษฐานว่า กวีผู้แต่งโคลงยวนพ่ายอาจเป็นพระสงฆ์ หรืออาจเป็นเจ้านายสตรีชั้นสูงในพระราชวงศ์สุโขทัย แต่ผลจากการศึกษาใหม่ในครั้งนี้ ที่ศึกษาด้วยวิธีอ่านละเอียด และวิเคราะห์ข้อมูลจากโคลงยวนพ่าย ตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่ และพระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาฉบับหลวงประเสริฐอักษรนิติ์พบว่า สมเด็จพระอินทราชา พระราชโอรสของสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ คือ กวีผู้แต่งโคลงยวนพ่าย เนื่องจากมีบทบาทในการรบคู่กับสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถทุกครั้ง ดังนั้นสมเด็จ-พระอินทราชาจึงเป็นผู้รู้เห็นเหตุการณ์ทั้งหมดตามที่ปรากฏในโคลงยวนพ่าย ผลการศึกษายังพบอีกว่า สมเด็จพระอินทราชาไม่ได้แต่งโคลงยวนพ่ายเพื่อสดุดีสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถเท่านั้น แต่ยังแต่งโคลงยวนพ่าย เพื่อกอบกู้พระเกียรติยศของสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถที่ทำสงครามพ่ายแพ้พระเจ้าติโลกราชถึง 2 ครั้ง นอกจากนี้สมเด็จพระอินทราชายังแต่งโคลงยวนพ่ายจากความประทับใจในชัยชนะของอยุธยาที่มีต่อล้านนาในสงครามชิงเมืองเชลียง (เมืองเชียงชื่น) กลับคืนจากความครอบครองของล้านนา

อาสาสมัครมรดกโลก 2567 : ข้อเสนอการบริหารจัดการ แหล่งมรดกโลกอยุธยาผ่านการจัดการท่องเที่ยวอย่างมีประสิทธิภาพ

ปฏิพล ยอดสุรางค์, อัสดาภรณ์ เกียรติธนวัฒน์, ณัชชา วัฒนมะโน, โชวเหวิน ทั้น — Fri, 26 Dec 2025 00:00:00 +0700

บทความวิชาการนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อนำเสนอผลการดำเนินงานของโครงการอาสาสมัครมรดกโลก (World Heritage Volunteers: WHV) ประจำปี พ.ศ. 2567 ซึ่งจัดขึ้นที่อุทยานประวัติศาสตร์พระนครศรีอยุธยา โดยมีวัตถุประสงค์หลักในการจัดการและกระจายนักท่องเที่ยวอย่างมีประสิทธิภาพ เพื่อลดความแออัดในเขตศูนย์กลาง และส่งเสริมการท่องเที่ยวในพื้นที่รอบนอกของแหล่งมรดกโลก โดยมีเป้าหมายในการส่งเสริมการมีส่วนร่วมของอาสาสมัครในการอนุรักษ์และพัฒนามรดกโลกขององค์การยูเนสโก (UNESCO) อุทยานฯ ได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นมรดกโลกในปี พ.ศ. 2534 เนื่องจากคุณค่าโดดเด่นเป็นสากล (Outstanding Universal Value – OUV) ที่สะท้อนผ่านสถาปัตยกรรม การวางผังเมือง และการจัดการน้ำอย่างชาญฉลาด หลักการของโครงการมุ่งเน้นการกระจายนักท่องเที่ยวจากพื้นที่ศูนย์กลางเมืองที่แออัดไปยังโบราณสถานและชุมชนโดยรอบ เพื่อสร้างความเข้าใจเชิงลึกเกี่ยวกับคุณค่าโดดเด่นเป็นสากลของอยุธยา กระบวนการดำเนินงานประกอบด้วยการสำรวจพื้นที่ การวิเคราะห์เส้นทางการท่องเที่ยวเชิงปริมาณและคุณภาพ การออกแบบแผนแม่บทการจัดการท่องเที่ยวเชิงมรดก และการมีส่วนร่วมของชุมชนผ่านการนำเสนอและรับฟังความคิดเห็น

ผลการศึกษาแบ่งออกเป็น 4 ด้านสำคัญ ได้แก่ 1) การบูรณาการวัฒนธรรมที่มีชีวิตกับแหล่งประวัติศาสตร์ เพื่อสร้างกิจกรรมร่วมสมัยและฟื้นฟูบทบาทของโบราณสถานให้กลับมามีชีวิตอีกครั้งผ่านการมีส่วนร่วมของชุมชน 2) การผสานการสัญจรและการนำเสนอความแท้ของมรดก โดยพัฒนาเครือข่ายการเดินทางเชื่อมโยงโบราณสถานรอบเกาะเมืองกับเส้นทางน้ำและเส้นทางจักรยาน รวมถึงแนวคิดเชิงสร้างสรรค์ในการชมทัศนียภาพจากมุมสูงเพื่อเสริมคุณค่าการเรียนรู้ 3) การผสานแหล่งมรดกชุมชนท้องถิ่น และการจัดการน้ำผ่านการพัฒนาแคมเปญ “Ayutthaya Go” ที่ส่งเสริมประสบการณ์เชิงจิตวิญญาณ วัฒนธรรมอาหาร และเศรษฐกิจท้องถิ่น เพื่อยกระดับความยั่งยืนทางวัฒนธรรมและเศรษฐกิจของชุมชน 4) การฟื้นฟูทุ่งแก้ว–ทุ่งขวัญ ให้เป็นพื้นที่สาธารณะเชิงมรดกและระบบนิเวศทางน้ำ โดยเชื่อมโยงเครือข่ายคลองกับโบราณสถานรอบนอกเพื่อกระจายการท่องเที่ยวออกจากเขตศูนย์กลาง

ผลลัพธ์ดังกล่าวสะท้อนให้เห็นถึงแนวทางการจัดการการท่องเที่ยวมรดกโลกที่ผสมผสานองค์ความรู้ด้านวัฒนธรรม การจัดการน้ำ และการมีส่วนร่วมของชุมชน ซึ่งมุ่งพัฒนาแนวทางการบริหารจัดการที่สมดุลระหว่างการอนุรักษ์ การท่องเที่ยว และความยั่งยืนของพื้นที่มรดกโลกพระนครศรีอยุธยา

บทบาททางการเมืองของกรมหมื่นเทพพิพิธ ตอนปลายสมัยอยุธยาถึงสมัยกรุงธนบุรี

Fri, 26 Dec 2025 00:00:00 +0700

บทความนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาบทบาททางการเมืองของกรมหมื่นเทพพิพิธในช่วงตอนปลายสมัยอยุธยาถึงสมัยต้นกรุงธนบุรี โดยการศึกษาข้อมูลจากเอกสารชั้นต้นและชั้นรอง ผลการศึกษาพบว่า กรมหมื่นเทพพิพิธ เป็นพระโอรสองค์หนึ่งของสมเด็จพระเจ้าบรมโกศ มีบทบาททางการเมืองมากที่สุด โดยแบ่งออกเป็น 2 ช่วงระยะเวลา คือ 1) ช่วงก่อนกรุงศรีอยุธยาล่มสลาย และ 2) ช่วงสมัยกรุงธนบุรี ซึ่งในช่วงระยะเวลาก่อน พ.ศ. 2310 กรมหมื่นเทพพิพิธมีบทบาทในการสนับสนุนเจ้าฟ้ากรมขุนพรพินิตขึ้นครองราชสมบัติเป็นพระเจ้าอุทุมพร เมื่อเจ้าฟ้ากรมขุนอนุรักษ์มนตรีขึ้นครองราชย์สมบัติเป็นพระเจ้า-เอกทัศน์ กรมหมื่นเทพพิพิธทรงออกผนวชและถูกกล่าวหาว่าเป็นกบฏต่อพระเจ้าเอกทัศน์ พระองค์จึงถูกเนรเทศไปอยู่เกาะลังกา เมื่อประทับอยู่ที่เกาะลังกาก็มีส่วนพัวพันในเหตุการณ์กบฏภายในเกาะลังกา จนต้องเสด็จหนีกลับอาณาจักรอยุธยาอีกครั้ง เมื่อกรุงศรีอยุธยาถูกพม่าล้อมกำลังไว้ทั้งหมด กรมหมื่น-เทพพิพิธได้รวบรวมกำลังคนเพื่อต่อสู้กับพม่า แต่ก็ถูกกองทัพพม่าตีแตก กรมหมื่นเทพพิพิธจึงหลบหนีไปอยู่เมืองพิมายและนครราชสีมา เมื่อกรุงศรีอยุธยาล่มสลายในปี พ.ศ. 2310 แล้ว กรมหมื่นเทพพิพิธได้จัดตั้งเป็นชุมนุมเจ้าพิมาย เมื่อกองทัพธนบุรีของสมเด็จพระเจ้าตากสินยกกำลังมาปราบปรามชุมนุมเจ้าพิมาย กรมหมื่นเทพพิพิธก็พ่ายแพ้และถูกลงโทษประหารชีวิตในที่สุด

การรื้อสร้างโครงสร้างอำนาจรัฐจารีต: บทวิเคราะห์เชิงวิพากษ์ว่าด้วยสถานะของนครราชสีมาในระบบปริมณฑลอำนาจอยุธยาถึงรัตนโกสินทร์ตอนต้น

Fri, 26 Dec 2025 00:00:00 +0700

บทความฉบับนี้มุ่งศึกษาพลวัตความสัมพันธ์เชิงอำนาจและกระบวนการผนวกดินแดนระหว่างราชธานีอยุธยากับเมืองนครราชสีมา ในฐานะหัวเมืองชั้นนอกที่เป็นจุดยุทธศาสตร์สำคัญทางภาคตะวันออกเฉียงเหนือ โดยใช้ระเบียบวิธีแบบแนวพินิจทางประวัติศาสตร์ผ่านการวิเคราะห์หลักฐาน ผลการศึกษาพบว่า ความสัมพันธ์ระหว่างอยุธยากับนครราชสีมามิได้ดำรงอยู่ในลักษณะการกดทับอำนาจจากศูนย์กลางอย่างเบ็ดเสร็จตายตัว หากแต่เป็นกระบวนการที่มีความยืดหยุ่นและเต็มไปด้วยการต่อรองทางการเมือง ราชสำนักอยุธยาใช้วิธีการแทรกแซงผ่านกลไกการแต่งตั้งขุนนางจากส่วนกลางเข้าไปควบคุม ควบคู่กับการสร้างความชอบธรรมผ่านระบบอุปถัมภ์และการเกี่ยวดองทางเครือญาติกับชนชั้นนำท้องถิ่น เพื่อเปลี่ยนสภาพจากพื้นที่กึ่งอิสระให้กลายเป็นส่วนหนึ่งของราชอาณาจักร บทความนี้จึงนำเสนอข้อถกเถียงใหม่ว่า นครราชสีมาในสมัยอยุธยาทำหน้าที่เป็น “พื้นที่ปะทะสังสรรค์ทางอำนาจ” ที่ซึ่งรัฐจารีตต้องปรับตัวและประนีประนอมกับอำนาจท้องถิ่นเดิม ซึ่งสะท้อนให้เห็นลักษณะเฉพาะของการจัดระเบียบการปกครองในรัฐไทยก่อนสมัยใหม่ที่อำนาจมิได้รวมศูนย์อย่างสมบูรณ์ แต่ขึ้นอยู่กับสัมพันธภาพระหว่างบุคคลและการจัดการผลประโยชน์ร่วมกัน

ความเชื่อเรื่องโภชนาการของคนรุ่นใหม่ที่มีต่อการบริโภคขนมไทยในสมัยอยุธยาที่มีต้นกำเนิดโดยท้าวทองกีบม้า

Fri, 26 Dec 2025 00:00:00 +0700

บทความวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ (1) ศึกษาความเชื่อเรื่องโภชนาการของขนมไทยในสมัยอยุธยาที่มีต้นกำเนิดโดยท้าวทองกีบม้าของคนรุ่นใหม่ (2) ศึกษาการบริโภคขนมไทยในสมัยอยุธยาที่มีต้นกำเนิดโดยท้าวทองกีบม้าของคนรุ่นใหม่ (3) ศึกษาอิทธิพลของความเชื่อเรื่องโภชนาการของคนรุ่นใหม่ที่มีต่อการบริโภคขนมไทยในสมัยอยุธยาที่มีต้นกำเนิดโดยท้าวทองกีบม้า เป็นการวิจัยเชิงปริมาณ โดยใช้รูปแบบการวิจัยเชิงสำรวจ กลุ่มตัวอย่าง ได้แก่ กลุ่ม Generation Z และ Millennials อายุ 18-42 ปี จำนวน 400 คน โดยการสุ่มตัวอย่างแบบสะดวก เครื่องมือที่ใช้ในการวิจัย ได้แก่ แบบสอบถาม สถิติที่ใช้ในการวิเคราะห์ข้อมูล ได้แก่ ความถี่ ร้อยละ ค่าเฉลี่ย ส่วนเบี่ยงเบนมาตรฐาน และการวิเคราะห์การถดถอยพหุคูณ

ผลการวิจัยพบว่า (1) ส่วนใหญ่เป็นเพศหญิง อายุระหว่าง 18-22 ปี มีการศึกษาระดับปริญญาตรี ประกอบอาชีพนักเรียน/นักศึกษา มีรายได้ต่ำกว่า 15,000 บาทต่อเดือน มีภูมิลำเนาในกรุงเทพมหานครและปริมณฑล และไม่มีโรคประจำตัว โดยส่วนใหญ่เคยไปเยี่ยมชมจังหวัดพระนครศรีอยุธยา 3-4 ครั้ง การรับรู้เกี่ยวกับท้าวทองกีบม้า ส่วนใหญ่เคยได้ยินชื่อท้าวทองกีบม้า แต่ไม่แน่ใจในรายละเอียด โดยได้รับข้อมูลจากสื่อสังคมออนไลน์เมื่อถามถึงความรู้เกี่ยวกับขนมไทยในสมัยอยุธยาที่มีต้นกำเนิดโดยท้าวทองกีบม้าสามารถตอบได้ว่าขนมไทยเหล่านี้มีต้นกำเนิดจากท้าวทองกีบม้า (2) ความเชื่อเรื่องโภชนาการของขนมไทย ส่วนใหญ่คนรุ่นใหม่มีความเชื่อเรื่องโภชนาการของขนมไทยในสมัยอยุธยาที่มีต้นกำเนิดโดยท้าวทองกีบม้าโดยรวมอยู่ในระดับมาก เมื่อพิจารณาเป็นรายด้าน พบว่า ความเชื่อด้านคุณค่าทางวัฒนธรรมและประวัติศาสตร์มีค่าสูงสุด รองลงมาคือ ความเชื่อด้านผลกระทบต่อสุขภาพ และความเชื่อด้านสรรพคุณของขนมไทยแต่ละชนิดมีค่าต่ำสุด (3) การบริโภคขนมไทยในสมัยอยุธยาที่มีต้นกำเนิดโดยท้าวทองกีบม้า โดยรวมอยู่ในระดับมาก เมื่อพิจารณาเป็นรายข้อพบว่า กลุ่มตัวอย่างสามารถระบุชื่อและลักษณะของขนมไทยสมัยอยุธยาได้มากที่สุด รองลงมาคือ มีความตั้งใจจะแนะนำและชักชวนให้ผู้อื่นรับประทานขนมไทยโบราณ การรับประทานขนมไทยในงานพิธี งานมงคล หรือเทศกาลสำคัญมีค่าเฉลี่ยต่ำสุด (4) อิทธิพลของความเชื่อเรื่องโภชนาการต่อการบริโภคขนมไทย โดยผลการวิเคราะห์การถดถอยพหุคูณพบว่า ความเชื่อเรื่องโภชนาการทั้ง 7 ด้าน มีความสัมพันธ์กับการบริโภคขนมไทยในระดับสูง เมื่อพิจารณาอิทธิพลของความเชื่อแต่ละด้านพบว่ามี 3 ตัวแปรที่มีอิทธิพลต่อการบริโภคขนมไทยอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติที่ระดับ .05 ได้แก่ 1.ความเชื่อด้านการบำรุงธาตุตามภูมิปัญญาโบราณ มีอิทธิพลเชิงบวกสูงสุด 2.ความเชื่อเปรียบเทียบกับขนมสมัยใหม่ มีอิทธิพลเชิงบวกรองลงมา และ 3.ความเชื่อด้านผลกระทบต่อสุขภาพ มีอิทธิพลเชิงลบ

การพัฒนาตัวชี้วัดมาตรฐานบริการสำหรับการท่องเที่ยวที่เป็นมิตรกับสัตว์เลี้ยง ในเมืองมรดกโลก จังหวัดพระนครศรีอยุธยา

เจษฎา ความคุ้นเคย — Fri, 26 Dec 2025 00:00:00 +0700

การวิจัยเรื่องการพัฒนาตัวชี้วัดมาตรฐานบริการสำหรับการท่องเที่ยวที่เป็นมิตรกับสัตว์เลี้ยงในเมืองมรดกโลก จังหวัดพระนครศรีอยุธยา มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) วิเคราะห์องค์ประกอบสำคัญของการบริการท่องเที่ยวที่เป็นมิตรกับสัตว์เลี้ยง ในบริบทเมืองมรดกโลก จังหวัดพระนครศรีอยุธยา 2) สังเคราะห์และพัฒนาชุดตัวชี้วัดมาตรฐานบริการสำหรับการท่องเที่ยวที่เป็นมิตรกับสัตว์เลี้ยง สำหรับใช้ในพื้นที่เมืองมรดกโลก จังหวัดพระนครศรีอยุธยา 3) ตรวจสอบความตรงและความเหมาะสมของชุดตัวชี้วัดมาตรฐานบริการที่พัฒนาขึ้นโดยผู้เชี่ยวชาญ 4) นำเสนอแนวทางการประยุกต์ใช้ตัวชี้วัดสำหรับผู้ประกอบการและหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง

การวิจัยนี้ใช้ระเบียบวิธีวิจัยและพัฒนาโดยเก็บข้อมูลการสัมภาษณ์เชิงลึกผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย 3 กลุ่ม รวม 31 คน คือ นักท่องเที่ยว ผู้ประกอบการ และหน่วยงานรัฐ ใช้เทคนิคเดลฟาย 2 รอบ กลุ่มผู้เชี่ยวชาญ 17 คน เพื่อพัฒนาและตรวจสอบความตรงของตัวชี้วัด และนำแบบตรวจประเมินที่ไปประเมินสถานประกอบการ 50 แห่ง การวิเคราะห์ข้อมูลเชิงคุณภาพใช้การวิเคราะห์เนื้อหา และข้อมูลเชิงปริมาณสถิติเชิงพรรณนา ได้แก่ ค่าเฉลี่ย และส่วนเบี่ยงเบนมาตรฐาน

ผลการวิจัย พบว่า ช่องว่างสำคัญ 3 ประการ คือ ด้านความคาดหวัง ความพร้อมและนโยบาย จึงพัฒนาชุดตัวชี้วัดมาตรฐานบริการ ประกอบด้วย 5 มิติ 17 ตัวชี้วัด ผ่านการตรวจสอบจากผู้เชี่ยวชาญมีความตรงและความเหมาะสมในระดับสูงมาก (ค่าเฉลี่ย 4.66, S.D. 0.49) โดยมิติด้านการจัดการผลกระทบต่อมรดกโลกมีความสำคัญสูงสุด ชุดตัวชี้วัดนี้เป็นเครื่องมือแรกในประเทศไทยที่พัฒนาขึ้นสำหรับการท่องเที่ยวที่เป็นมิตรกับสัตว์เลี้ยงในบริบทเมืองมรดกโลก สามารถประยุกต์สำหรับพื้นที่มรดกโลกอื่น ผลการประเมินพบว่าสถานประกอบการ (ร้อยละ 66) อยู่ในระดับปานกลาง ผู้วิจัยจึงเสนอข้อเสนอแนะเชิงกลยุทธ์ AYUTTHAYA H.E.A.R.T. เพื่อยกระดับบริการอย่างยั่งยืน