ชาตินิยมในลาตินอเมริกาสมัยใหม่

บทคัดย่อ

บทความนี้มีวัตถุประสงค์ 1) เพื่ออธิบายการศึกษาเรื่องแนวคิดชาตินิยมในปัจจุบัน 2) เพื่อนำเสนอแนวคิดเรื่องชาตินิยมลาตินอเมริกาและระบบอินเตอร์อเมริกัน และ 3) เพื่อวิเคราะห์ถึงความแปลกแยกของชาตินิยมลาตินอเมริกาในบริบทของการเปลี่ยนแปลงของโลกหรือโลกาภิวัตน์ รูปแบบการวิจัยเป็นการวิจัยเชิงคุณภาพ โดยใช้กรอบวิเคราะห์และแนวคิดด้านรัฐศาสตร์และรัฐประศาสนศาสตร์ พื้นที่วิจัย คือ ภูมิภาคลาตินอเมริกา เครื่องมือที่ใช้ในการวิจัยได้แก่ เอกสาร หนังสือ สิ่งพิมพ์ และสื่อออนไลน์ เช่น อินเทอร์เน็ต ยูทูป สารคดีเกี่ยวกับเรื่องที่วิจัย โดยอาศัยเครื่องมืออิเล็กทรอนิกส์ เช่น คอมพิวเตอร์ และสมาร์ตโฟนในการเก็บรวบรวมข้อมูล วิเคราะห์ข้อมูลโดยใช้การวิเคราะห์เนื้อหาแล้วเขียนบรรยายเชิงพรรณนา ผลการวิจัยพบว่า

 1. ผลการวิจัยตามวัตถุประสงค์ข้อที่ 1 แนวความคิดเรื่องชาติมีจุดเริ่มต้นมาจากประเด็นที่สืบเนื่องมาจากเรื่องของสงคราม สำหรับในลาตินอเมริกาซึ่งส่วนใหญ่เป็นอาณานิคมของสเปนยกเว้นบราซิลที่เป็นของโปรตุเกส ประเด็นเรื่องชาติถูกจุดพลุขึ้นเป็นครั้งแรกในช่วงสงครามประกาศอิสรภาพในราวต้นคริสต์ศตวรรษที่ 19 กล่าวคือสงครามนั้นก่อให้เกิดการสร้างอัตลักษณ์ของชาติที่เกิดขึ้นมาใหม่ กองทัพผู้นำการปลดแอกประกอบด้วยกลุ่มคนที่หลากหลายมี่มีพื้นเพที่แตกต่างกัน ไม่ว่าจะเป็นเชื้อชาติ สัญชาติ ชนชั้น และต่างก็มาจากหลากหลายพื้นที่ กระบวนการในการก่อร้างสร้างตัวขึ้นเป็นกองทัพและต่อสู้เพื่ออิสรภาพนำมาซึ่งอัตลักษณ์ใหม่ของชาติที่มีความเป็นน้ำหนึ่งใจเดียวกันให้เกิดขึ้น

 2. ผลการวิจัยตามวัตถุประสงค์ข้อที่ 2 ชาตินิยมลาตินอเมริกาได้ก่อร้างสร้างตัวขึ้นในลักษณะที่เป็นรูปแบบของการต่อต้านสหรัฐอเมริกา แน่นอนว่าในฐานะประเทศมหาอำนาจ ผลประโชขน์ของสหรัฐอเมริกานั้นมีได้หลายรูปแบบ แต่มีอยู่หนึ่งประเด็นที่สหรัฐอเมริกาดำรงนโยบายการต่างประเทศกับลาตินอเมริกามาโดยตลอดนั้นก็คือ ความพยายามที่จะเปิดตลาดสินค้าและการลงทุนในลาตินอเมริกาให้นักลงทุนจากชาติต่างๆ โดยเฉพาะจากสหรัฐอเมริกาเข้าไปลงทุน นโยบายการต่างประเทศของสหรัฐอเมริกาต่อลาตินอเมริกาเช่นนี้นับถอยหลังได้ตั้งแต่ปลายคริสต์ศตวรรษที่ 19 รวมถึงนโยบาย Pan-Americanism ที่ต้องการให้สหรัฐอเมริกาเป็นผู้นำในทวีปอเมริกาทั้งหมด ด้วยเหตุนี้เองชาตินิยมลาตินอเมริกาจึงปะทะกับกระบวนการโลกาภิวัตน์ที่มีสหรัฐอเมริกาเป็นผู้นำ

 3. ผลการวิจัยตามวัตถุประสงค์ข้อที่ 3 ชาตินิยมลาตินอเมริกาแตกต่างไปจากชาตินิยมในภูมิภาคอื่นๆ อาทิในยุโรป ดังนี้ 1) ชาตินิยมในลาตินอเมริกาถูกสร้างหรือกำหนดจากผู้นำเชื้อสายยุโรปที่อาศัยอยู่ในลาตินอเมริกา ไม่ได้มาจากคนในท้องถิ่นดังเดิมอย่างพวกอินเดียน ชาตินิยมมีลักษณะจากเบื้องบนกำหนดเบื้องล่าง ผู้นำเชื้อสายยุโรปในลาตินอเมริกาบังคับให้ชนพื้นเมืองอินเดียนหรือคนเชื้อสายแอฟริกันต้องพูดภาษาสเปนหรือไม่ก็โปรตุเกส (ในกรณีของบราซิล) นอกจากนั้นยังกำหนดค่านิยมยุโรปให้ถือเป็นค่านิยมหลักในภูมิภาค ไม่ว่าจะเป็นเรื่องปัจเจกชน การถือครองที่ดินอย่างเสรี ระบบการค้าแบบเสรี รวมถึงในประเด็นเสรีภาพทางการเมือง ซึ่งการบังคับจากชนชั้นนำเหล่านี้ ก่อให้เกิดแรงต่อต้านจากคนเบื้องล่างอยู่เป็นระยะๆ 2) ถึงแม้ว่าจะมีสงครามแย่งชิงพรมแดนเกิดขึ้นบ้างในลาตินอเมริกา แต่ชาตินิยมลาตินอเมริกาไม่ได้ถือกำเนิดหรือได้รับอิทธิพลโดยตรงจากสงครามแย่งชิงดินแดนดังที่เกิดขึ้นในยุโรป และ 3) ชาตินิยมลาตินอเมริกามีความแตกต่างจากที่อื่นๆ เพราะมีการรวมเอาแนวคิดชาตินิยมของคนพื้นเมืองเข้าไปผสมผสานอยู่ด้วย

 ข้อค้นพบจากงานวิจัยนี้ เป็นการศึกษาชาตินิยมในลาตินอเมริกาในมิติต่าง ๆ ซึ่งแต่เดิมแต่การศึกษาส่วนใหญ่เหล่านั้นมุ่งไปที่การทำความเข้าใจชาตินิยมของกลุ่มคนที่เป็นโครงสร้างส่วนล่างของสังคม เป็นกลุ่มคนที่มีอำนาจหรืออิทธิพลน้อยกว่าชนชั้นกลางหรือชนชั้นนำ แตกต่างไปงานวิจัยนี้ที่พยายามศึกษาครอบคลุมชาตินิยมของทุกภาคส่วนของสังคมในลาตินอเมริกาสมัยใหม่