การวิเคราะห์ผลแห่งการรับรู้อายตนะตามหลักปฏิจจสมุปบาท - คงสาลี พระมหาแพน (วารสารบัณฑิตศึกษาปริทรรศน์, 2025)
การวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์ ๓ ข้อ คือ ๑) เพื่อศึกษาหลักอายตนะตามหลักปฏิจจสมุปบาท ๒) เพื่อศึกษาบุคคลตัวอย่างผู้เสพเสวยโลกทางอายตนะตามหลักปฏิจจสมุปบาท ๓) ศึกษาวิเคราะห์ผลแห่งการรับรู้ทางอายตนะตามหลักปฏิจจสมุปบาท เป็นการวิจัยเชิงเอกสารโดยศึกษาข้อมูลจากพระไตรปิฎกและอรรถกถาตลอดจนเอกสารงานวิจัยที่เกี่ยวข้อง จากการศึกษาพบว่า หลักอายตนะตามหลักปฏิจจสมุปบาทเป็นการประสานกันแห่งอายตนะภายใน คือ ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ อายตนะภายนอกคือรูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะและธรรมารมณ์ ทําให้เกิดผัสสะการรับรู้ทางตา รับรู้ทางหู รับรู้ทางจมูก รับรู้ทางลิ้น รับรู้ทางกาย รับรู้ทางใจ มีความสําคัญอย่างยิ่งต่อความคิดทั้งทางฝ่ายกุศล และอกุศลขึ้นอยู่กับโยนิโสมนสิการหรืออโยนิโสมนสิการอันเป็นกระบวนการต่อเนื่องให้เกิดเวทนา ตัณหา อุปาทาน ตลอดจนถึง ชาติ ชรามรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส อุปายาสะ ตัวอย่างผู้เสพเสวยโลกทางอายตนะคือมัฏฐกุณฑลีเห็นพระพุทธเจ้าเกิดความเลื่อมใส รูปนันทาเถรีได้ยินเสียงสรรเสริญธรรมะจึงฟังธรรมจากพระพุทธเจ้า ภิกษุรูปหนึ่งดมกลิ่นดอกปทุมเกิดความสลด นายโคฆาตก์ได้ตัดลิ้นวัวมารับประทานเกิดความทุกข์อย่างสาหัส พระติสสะเถระได้ถูกนายช่างแก้วมณีใช้เชือกรัดศีรษะ พระสังฆรักขิตนั่งใจลอยได้ใช้พัดตีศีรษะพระมหาเถระ ผลแห่งการเสพเสวยโลกเป็นเครื่องอำนวยให้สรรพสัตว์ดำเนินไปสู่ทุคติภูมิและสุคติภูมิอันเป็นผลแห่งการรับรู้ทางอายตนะ ทุคติภูมิเป็นภูมิที่ไปไม่ดี มีทั้งความทุกข์กายทุกข์ใจโดยมี ๔ ภูมิ คือ ติรัจฉานภูมิ อสุรกายภูมิ เปตติวิสัยภูมิ และนิรยภูมิ ส่วนสุคติภูมิเป็นภูมิที่ดีมีความสุขทั้งกายและใจโดยมี ๓ ภูมิ คือ มนุสสภูมิ เทวภูมิ และพรหมภูมิ ความแตกต่างของการกำเนิดเกิดในทุคติภูมิหรือสุคติ ภูมินั้นขึ้นอยู่กับการกระทำของมนุษย์ หากการกระทำใดเป็นไปด้วยอกุศลกรรมบถมีการฆ่าสัตว์ เป็นต้น การกระทำนั้นย่อมส่งผลให้ชีวิตนั้นไปเกิดในทุคติภูมิ แต่หากการกระทำนั้นเป็นไปด้วยกุศลกรรมบถมีการงดเว้นจากการฆ่าสัตว์ เป็นต้น การกระทำนั้นย่อมส่งผลให้ชีวิตนั้นไปเกิดในสุคติภูมิ เพราะว่าสัตว์มีชีวิตทั้งหลายย่อมเป็นไปตามกฎแห่งกรรม