ศึกษาเปรียบเทียบแนวคิดมนุษย์ ของสมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (ป.อ. ปยุตฺโต) กับชาร์ลส์ ดาร์วิน - สมพงษ์ พระสมบูรณ์; พระครูประวิตรวรานุยุต; ปั้นเหน่งเพ็ชร์ เยื้อง; แก้วสุฟอง สมหวัง (วารสารพุทธศาสตร์ศึกษา, 2026)
บทความวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์ 3 ประการ ได้แก่ 1) เพื่อศึกษาแนวคิดเรื่องมนุษย์ของสมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (ป.อ. ปยุตฺโต) 2) เพื่อศึกษาแนวคิดเรื่องมนุษย์ของชาร์ลส์ ดาร์วิน และ 3) เพื่อเปรียบเทียบแนวคิดเรื่องมนุษย์ของทั้งสองฝ่าย การวิจัยครั้งนี้เป็นการวิจัยเชิงคุณภาพ โดยใช้การวิจัยเอกสาร โดยรวบรวมข้อมูลจากคัมภีร์ทางพระพุทธศาสนา เช่น พระไตรปิฎก ผลงานของสมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ และของชาร์ลส์ ดาร์วิน ผลการวิจัยพบว่า 1) แนวคิดมนุษย์ของสมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ตั้งอยู่บนกรอบพุทธจักรวาลวิทยาและพุทธปรัชญา สามารถสรุปได้ 4 ประเด็น คือ (1) การเกิดขึ้น (2) ธรรมชาติ (3) การดำรงอยู่ (4) เป้าหมายของมนุษย์ ในด้านการเกิดขึ้น มนุษย์ยุคแรกกำเนิดจากภพอาภัสสรพรหมในฐานะโอปปาติกะสัตว์ มีร่างกายละเอียดและรัศมีในตน ต่อมาเมื่อเงื่อนไขเปลี่ยนแปลง ร่างกายหยาบขึ้น สูญเสียรัศมี เกิดการแบ่งเพศและสังคมมนุษย์ ในด้านธรรมชาติ มนุษย์ประกอบด้วยขันธ์ 5 อยู่ภายใต้ไตรลักษณ์ ไม่มีตัวตนถาวร แต่มีศักยภาพพัฒนาตนผ่านศีล สมาธิ และปัญญา 2) ด้านแนวคิดของดาร์วินตั้งอยู่บนกรอบชีววิทยาวิวัฒนาการ มนุษย์มีต้นกำเนิดจากสิ่งมีชีวิตดึกดำบรรพ์ ผ่านการคัดเลือกโดยธรรมชาติและการปรับตัว มนุษย์เป็น โฮโม เซเปียนส์ ที่มีสมองใหญ่ มีภาษา และการคิดอย่างมีเหตุผล แต่ยังมีสัญชาตญาณพื้นฐานเพื่อความอยู่รอด โดยการดำรงของมนุษย์นั้นต้องมีการแข่งขันและปรับตัวเพื่อให้ได้ทรัพยากรมาเพื่อดำรงชีพ โดยมีเป้าหมายพื้นฐานคือการอยู่รอดและการสืบพันธุ์ 3) ผลการเปรียบเทียบชี้ว่า ทั้งสองแนวคิดปฏิเสธการสร้างแบบฉับพลันและมองมนุษย์เป็นผลของกระบวนการเปลี่ยนแปลงต่อเนื่อง แต่แตกต่างกันที่มิติการอธิบาย กล่าวคือ สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์เน้นมิติทางจิตวิญญาณและการพ้นทุกข์ ขณะที่ดาร์วินเน้นมิติทางชีววิทยาและความอยู่รอดของเผ่าพันธุ์