ศึกษาแนวคิดเกี่ยวกับอิสรภาวะในการกระทำตามทัศนะ ของลัทธิเหตุวิสัยกับ พุทธปรัชญาเถรวาท - มหายโส พระสิรภพ (วารสารพุทธศาสตร์ศึกษา, 2018)
การศึกษาเชิงวิเคราะห์แนวคิดเกี่ยวกับอิสรภาวะในการกระทำตามทัศนะของลัทธิเหตุวิสัยกับพุทธปรัชญาเถรวาท โดยมีวัตถุประสงค์ คือ เพื่อศึกษาสารัตถะในการกระทำตามทัศนะของลัทธิเหตุวิสัยและพุทธปรัชญาเถรวาท และเพื่อศึกษาเปรียบเทียบความเหมือน ความต่างเกี่ยวกับอิสระภาวะในการกระทำตามทัศนะของลัทธิเหตุวิสัยและพุทธปรัชญาเถรวาท ซึ่งเป็นการศึกษาเอกสาร (Documentary Research) โดยมีขั้นตอน คือ 1) รวบรวมและศึกษาข้อมูลเอกสารและงานวิจัยที่เกี่ยวข้องกับแนวคิดอิสรภาวะในพฤติกรรมของมนุษย์ตามทัศนะของลัทธิเหตุวิสัยกับกรรมในพุทธปรัชญาเถรวาทจากแหล่งข้อมูลต่างๆ 2) ศึกษาทำความเข้าใจ วิเคราะห์ สังเคราะห์ข้อมูลและทำการเปรียบเทียบ แนวความคิดทั้งสองตามกรอบที่กำหนด โดยมุ่งให้ตอบวัตถุประสงค์และปัญหาที่ต้องการทราบ 3) สรุปผล และข้อเสนอแนะ จากการศึกษา พบว่า การกระทำตามตามทัศนะแนวคิดเหตุวิสัยตั้งอยู่พื้นฐานความเป็นเหตุเป็นผลทางรูปธรรมที่สามารถสัมผัสได้ด้วย ตา หู จมูก ลิ้น กาย โดยวิธีการคาดคะเนและการอนุมาน ที่เป็นกระบวนการของการทดทองลองบนฐานของประสาทสัมผัส จึงรู้และเข้าใจเฉพาะรูปธรรม ซึ่งเห็นว่า ทุกสิ่งล้วนมีเหตุเกิด ไม่มีสิ่งใดที่เกิดขึ้นมาลอย ๆ ทุกอย่างขาดความเป็นอิสระในตัวเอง อดีตผลักดันให้เกิดปัจจุบัน ปัจจุบันผลักดันให้เกิดอนาคต พฤติกรรมทุกอย่างล้วนตกอยู่ในอำนาจของสิ่งเร้า ขาดความเป็นอิสระโดยสิ้นเชิง ด้วยอิทธิพล แนวคิดทางเหตุวิสัยทำให้บุคคล สังคม เกิดการเปลี่ยนแปลงอย่างมากมาย โดยเฉพาะทางวัตถุ หรือความเปลี่ยนแปลงทางความเชื่อ ความคิด ที่ไม่อิงสิ่งลี้ลับ แต่กลับหันมาค้นหาความจริงด้วยการพิสูจน์ทางวิทยาศาสตร์ที่มีกระบวนการทางเหตุผลมากขึ้น แต่ในทางเดียวกัน คุณค่าทางด้านศีลธรรมจริยธรรมกลับเริ่มหมดความสำคัญไปด้วย การกระทำตามตามทัศนะแนวคิดพุทธปรัชญาเถรวาท มีความหมายที่กว้างกว่าลัทธิเหตุวิสัย ทั้งนี้เพราะพุทธปรัชญาเถรวาทมีความหมายคลุมไปถึงทั้งรูปธรรมและนามธรรม ทั้งนี้เพราะพุทธปรัชญาเถรวาทเกิดขึ้นและตั้งอยู่บนรากฐานที่เกิดจากประสบการณ์ทั้งรูปธรรมและนามธรรม มองเห็นเหตุปัจจัยที่เกื้อหนุนอย่างสัมพันธ์นั่นเอง ซึ่งมีขอบเขตไปถึงเหตุปัจจัยอื่นที่นอกเหนือจากประสาทสัมผัสทั้ง 5 แต่ทุกอย่างล้วนมีเหตุปัจจัยเกื้อหนุนกันเสมอ และยังกล่าวถึงวิธีการให้พ้นจากเหตุปัจจัยปรุงแต่ง เพื่อเข้าสู้ ภาวะอิสระอย่างแท้จริง จากอิทธิพลของพุทธปรัชญาเถรวาท ทำให้ความเชื่อ หลักการปฏิบัติที่บุคคลสามารถพิสูจน์ได้ด้วยตนเองแล้วก็ยังให้ความสำคัญทางทางรูปธรรมและนามธรรม กล่าวคือ ให้ทั้งทางส่วนภายนอก ไม่ว่าจะเป็นในส่วนบุคคล สังคมแล้วยังเน้นการพัฒนาภายในคือคุณค่าทางจิตเป็นสำคัญด้วย เมื่อเปรียบเทียบแนวคิดทั้งสองจะเห็นว่า ลัทธิเหตุวิสัยมุ่งต้องการเพื่อสนองความปรารถนาของบุคคล สังคม เป็นสำคัญ ซึ่งยากที่จะคำนึงถึงคุณค่าที่แท้จริง ส่วนพุทธปรัชญาเถรวาทนั้น มุ่งที่จะให้บุคคล สังคมเข้าใจในความเป็นจริง โดยให้ความสำคัญจากคุณค่าภายในเพื่อผลที่ออกมาสู่ภายนอก